Nguồn gốc lịch sử và nhân vật được phụng thờ
Ngôi đình là nơi tôn nghiêm thờ phụng vị tướng quân Nguyễn Siêu — một trong những nhân vật danh tiếng được Ngô Vương Quyền tin cậy trọng dụng, đồng thời là một vị thủ lĩnh kiệt xuất trong giai đoạn mười hai sứ quân. Vùng đất Đông Phù chính là đại bản doanh quan trọng từng được Nguyễn Siêu chiếm giữ và cai quản.
Căn cứ theo bản thần tích của làng Đông Phù ghi chép lại: Vào năm Giáp Thân, sau khi đã dẹp yên thiên hạ, Định Bộ Lãnh đóng đô tại Trường Yên, nhân dân vùng Thanh Đàm vì khắc ghi công ơn to lớn của Nguyễn Siêu nên đã dựng lên từ đường để thờ cúng, đặt vị trí tại khu vực chợ Đông Phù Liệt. Đến năm 1447, nơi đây tiếp tục được dựng miếu để làm chốn phụng thờ. Sang ngày 21 tháng 1 năm Bính Dần, người dân dựng lên một ngôi từ vũ gồm 3 gian giáp bờ sông Đông Phù Liệt nhằm làm không gian thờ cúng chung cho cả 3 giáp. Cho đến năm Quý Tị, việc thờ cúng được tách riêng thành các không gian riêng biệt.
Đặc điểm kiến trúc và hệ thống hiện vật cổ
Hiện vật có niên đại cổ xưa nhất còn lưu giữ tại di tích là một đạo sắc phong ban hành vào ngày 20 tháng 10 năm Khánh Đức thứ 2 (1650). Công trình đình quay về hướng tây nam, phía ngoài nổi bật với 4 trụ gạch vững chãi. Tổng thể kiến trúc đình có kết cấu hình chữ công, với hai bên được thiết kế hệ thống hành lang nối liền gian hồi của khu vực tiền đình với hậu cung.
Cụ thể, cấu trúc không gian bao gồm:
- Tòa tiền đình: Thiết kế gồm 2 gian và 2 chái.
- Nhà cầu: Gồm 3 gian kết nối các khu vực.
- Hậu cung: Gồm 3 gian kín đáo, trang nghiêm.
Bên trong không gian di tích hiện vẫn còn bảo lưu được rất nhiều hiện vật có giá trị mỹ thuật và lịch sử cao thuộc các thế kỷ 17, 18 và 19.
Lễ hội truyền thống và quyết định xếp hạng di tích
Hằng năm, cứ đến ngày rằm tháng 3 âm lịch, chính quyền và nhân dân địa phương lại long trọng mở hội làng đình Đông Phù nhằm bày tỏ lòng thành kính, tưởng nhớ công lao vĩ đại của vị thành hoàng có công lớn đối với nhân dân và đất nước.
Nhờ chứa đựng những giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật đặc sắc, ngày 9 tháng 1 năm 1990, đình Đông Phù đã chính thức được Bộ Văn hoá – Thông tin quyết định xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
