Đình Gia Lâm tọa lạc tại thôn Gia Lâm, thuộc địa giới hành chính xã Lệ Chi, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội. Khu di tích nằm về phía đông, cách khu vực nội đô Hà Nội hơn 20km. Lộ trình di chuyển từ trung tâm thủ đô đi qua cầu Chương Dương, cầu Chui rồi rẽ theo hướng đường số 5 chạy tiếp 15km, sau đó rẽ tay trái khoảng 4km là tới nơi.

Thần tích Hộ Pháp cư sĩ họ Đặng và sự tích dựng đình

Căn cứ theo truyền thuyết dân gian, đình tôn thờ Hộ Pháp cư sĩ họ Đặng. Ông sinh vào năm 26 trước Công nguyên. Đến năm 18 tuổi, song thân đều tạ thế, lúc bấy giờ ông đang dùi mài kinh sử học tập tại đất Gia Lâm. Về sau, Hán Chiêu Đế bổ nhiệm ông giữ chức vụ Thái thú Giao Châu.

Mỗi khi cầm quân xung trận tiễu trừ giặc giã, ông luôn dùng đức độ để phủ dụ, giáo hóa đạo lý lễ nghĩa khiến quân địch tự giác xin quy phục đầu hàng. Những lúc việc quan thanh nhàn, ông lại quay về bản hạt chỉ dạy cho người dân hiểu rõ ân nghĩa thủy chung, được dân chúng khắp nơi kính trọng bái tạ. Tới thời vua An Đế, nghịch thần Vương Mãng dấy binh gây loạn, ông thân chinh đem quân chốt giữ quan ải hiểm yếu. Rơi vào thế bị quân giặc bủa vây trùng điệp, ông dũng mãnh phá vòng vây rút về đất Long Biên rồi trút hơi thở cuối cùng vào ngày 10 tháng 8 âm lịch.

Nhận được tin báo, nhà vua liền ban sắc phong chuẩn cho ông làm phúc thần, đồng thời hạ chiếu cho các quận Cửu Chân, Nam Hải, Nhật Nam, Hải Dương và Gia Lâm đều được rước mỹ tự về lập đền phụng thờ. Ngôi đình Gia Lâm hiện nay được xây dựng ngay trên nền thửa đất lớp học cũ thuở xưa của ông.

Các đạo sắc phong qua những triều đại

Ghi nhận công lao và sự linh ứng chở che, các triều đại phong kiến đã nhiều lần ban tặng thần hiệu tôn vinh ông:

  • Thời nhà Hán: Sắc phong danh hiệu Phổ Tế cư sĩ đại vương.
  • Thời nhà Trần: Ban phong mỹ tự Đương Cảnh Thành Hoàng, Hộ Pháp Cư Sĩ Đại Vương.
  • Thời vua Lê Thái Tổ: Tấn phong Phổ Tế Cương Nghi Anh Linh, đồng thời ban sắc chỉ cho dân cư trang Gia Lâm tiến hành tu sửa lại cơ ngơi đền miếu để lo việc hương khói phụng thờ đời đời.

Kiến trúc và hệ thống cổ vật quý hiếm

Đình Gia Lâm tọa lạc theo hướng chính Đông, bố cục mặt bằng xây dựng theo hình chữ “Nhị” (二) bao gồm hai tòa đình Thượng và đình Hạ với quy mô 5 gian 2 dĩ. Qua thăng trầm thời gian, hiện nay diện mạo kiến trúc chỉ còn lại phần hậu cung vừa được tôn tạo lại.

Tại không gian thờ tự, di tích còn lưu giữ được nguồn hiện vật, cổ vật giá trị gồm:

  • Tấm bia đá cổ chạm khắc toàn văn ngọc phả tạo tác vào năm Vĩnh Hựu thứ 6 (1740).
  • Bộ long ngai, bài vị thờ tự trang nghiêm.
  • Kiệu long đình chạm trổ công phu.
  • Hệ thống hoành phi, câu đối, ý thơ cổ kính.
  • Bộ bát bửu bằng đồng và gỗ truyền thống.

Giá trị lịch sử nghệ thuật của di tích

Cùng với ngôi chùa kề cận, quần thể đình (và chùa) Gia Lâm đã chính thức được Bộ Văn hóa – Thông tin ra quyết định xếp hạng là Di tích lịch sử, nghệ thuật vào ngày 28/4/1994.