Bí quyết giúp nghệ nhân sản xuất hàng loạt chuẩn xác và đồng đều.Khi bước vào xưởng làm sơn mài sản xuất hàng loạt, nếu cứ ngồi tỉ mẩn can từng tấm bằng giấy phấn thì vừa lâu, vừa dễ bị nhòe hay xóa mất trong lúc thể hiện màu sắc[cite: 1]. Người trong nghề chúng tôi có một lối làm rất hay, nhanh mà cực kỳ chính xác: đó là kỹ thuật can nét bằng giấy sáp (hay còn gọi là giấy in xtăng-xin)[cite: 1]. Cái hay của lối này là nét in ra rõ ràng, bền màu và có thể sao ra cả trăm bản mà không hỏng[cite: 1].
1. Cách Làm Khuôn Và In Nét Bằng Giấy Sáp Với Sơn Trắng
Nói thì dễ nhưng khi bắt tay vào đặt nhát đục hay vạch nét đanh đầu tiên mới thấy cần sự khéo léo. Để chuẩn bị làm khuôn, chúng tôi dùng loại giấy sáp (giấy stencil) vốn thường dùng để in ronéo[cite: 1].
Công đoạn khắc thủng giấy sáp tạo khuôn:
Đầu tiên, ta đặt bản vẽ mẫu bằng giấy can lên trên một tờ giấy sáp[cite: 1]. Ở dưới cùng, nhớ lót một miếng kính hoặc một tấm vóc sơn cho phẳng[cite: 1]. Lúc đầu, lấy cây bút đanh nhọn chuyên dùng viết giấy sáp, tô hơi nặng tay một chút để chép lại các nét vẽ chi tiết từ giấy can sang[cite: 1]. Đầu đanh ấn mạnh qua giấy can, làm chớm vạch thủng các đường nét vẽ xuống tờ giấy sáp bên dưới[cite: 1].
Lần sau, ta nhấc tờ giấy sáp đã có hình vẽ sơ bộ đó đặt lên một tấm gang chuyên dùng viết xtăng-xin[cite: 1]. Nếu xưởng của bạn không có sẵn tấm gang, có thể thay thế bằng cách đặt lên một tờ giấy ráp nước, nhớ lật mặt ráp ngửa lên trên, và mặt sau cùng vẫn lót một tấm kính hoặc tấm vóc sơn[cite: 1]. Lúc này, ta tiến hành tô đậm lại toàn bộ các nét vừa can xong, cốt để các nét vạch lên nền sáp được thủng đều hoàn toàn[cite: 1]. Như vậy là ta đã chuyển trọn vẹn hình vẽ mẫu từ giấy can sang tờ giấy sáp[cite: 1].
Công đoạn bôi sơn và in thử lên tấm vóc:
Tiếp theo, ta nhào sơn cánh gián với bột trắng ti-tan cho đều, rồi bôi một lớp sơn này lên một tờ giấy bóng khác (tờ giấy bóng này nhớ cắt hơi rộng hơn tờ giấy sáp một chút)[cite: 1]. Quét xong nước sơn trắng, ta ốp mặt sơn đó vào mặt trên của tờ bản vẽ xtăng-xin[cite: 1]. Gập viền phần giấy thừa bên cạnh biên lại cho thật gọn để sơn không bị tiết ra ngoài mép cạnh[cite: 1].
Sau đó, lót một tờ giấy báo rồi úp mặt giấy sáp có ốp tờ giấy can được bôi sơn trắng xuống, dùng tay xoa nhẹ nhàng cho giấy sáp bắt dính sơn thật đều[cite: 1]. Công đoạn này phải làm khéo, tránh để giấy sáp bị nhăn nhúm[cite: 1]. Đoạn, ta nhấc toàn bộ tập giấy làm khuôn in ấy lên rồi tiến hành in thử lên một tấm vóc xem sơn thôi ra đã đều và đủ nét chưa[cite: 1].
In thật hàng loạt và bảo quản khuôn sáp:
Nếu thấy bản in thử đã đạt yêu cầu, ta bắt đầu in thật lên các tấm vóc[cite: 1]. Người làm nghề luôn nhắc nhau phải lau thật sạch bụi trên tấm vóc trước khi đặt giấy sáp xuống để in[cite: 1]. Khi in, cầm một nắm bông hoặc giẻ vải mềm xoa đều lên mặt từng tờ giấy bóng có giữ sơn[cite: 1]. Tay xát đi xát lại với lực vừa độ, mục đích là cho sơn lọt qua các nét khắc thủng trên giấy sáp để in hình vẽ xuống mặt vóc[cite: 1]. Yêu cầu là nét in ra phải rõ ràng, đầy đủ và không bị đứt đoạn[cite: 1].
Mỗi lượt sơn bôi lên tờ giấy bóng như vậy sẽ in được khoảng từ 50 đến 60 bản[cite: 1]. Khi sơn chứa bên trong giấy bóng đã hết, ta có thể bóc mở giấy bóng rời khỏi bản giấy sáp rồi bôi sơn lại lần thứ hai[cite: 1]. Khi bóc giấy sáp, chú ý làm thật nhẹ tay, đừng để giấy sáp bị rách[cite: 1]. Nếu khéo léo sử dụng và giữ gìn, một tờ giấy sáp có thể in sao ra được tới 300 bản[cite: 1].
2. Cách Sao Bản Nhanh Bằng Phấn Trắng Dành Cho Số Lượng Ít
Trong trường hợp các bạn chỉ cần sao bản in ra khoảng vài chục bản thì không nhất thiết phải dùng đến giấy sáp cho lích kích[cite: 1]. Chúng tôi có một cách đơn giản hơn là dùng luôn bản giấy vẽ can[cite: 1].
Ta pha bột trắng ti-tan với nước lã sạch, tuyệt đối không pha thêm gôm a-ra-bích[cite: 1]. Đặt ngửa mặt trái của bản vẽ giấy can lên mặt bàn, rồi dùng bút lông nhỏ ngòi tô đậm lại các hình chi tiết mẫu bằng nước phấn này[cite: 1]. Để vài phút cho nét phấn trắng khô hẳn, ta dùng luôn bản giấy vẽ can đó để in chuyển xuống tấm vóc[cite: 1].
Cách in như sau: Đặt bản vẽ lên tấm vóc sơn, sao cho mặt trái có tô nét phấn trắng ốp sát vào mặt vóc[cite: 1]. Lót trên mặt tờ tranh mẫu một mảnh giấy nhỏ, rồi cầm nắm bông nõn xoa mạnh và đều khắp bề mặt[cite: 1]. Nét tô đậm bằng phấn sẽ tự động in hằn vệt trắng rõ ràng xuống vóc sơn của bạn[cite: 1].
3. Mẹo In Giấy Sáp Bằng Nhũ Muối Trong Hàng Sơn Quang Dầu
Còn một cách in giấy sáp nữa cực kỳ đơn giản và nhanh gọn, thường được áp dụng khi can vẽ trong hàng sơn quang dầu[cite: 1]. Ta chỉ cần đặt tờ giấy sáp đã được vẽ và khắc rõ hình lên nền vóc sơn[cite: 1]. Sau đó, dùng nhũ muối khô xát đều lên mặt vẽ trên giấy sáp[cite: 1]. Nhũ muối sẽ tự lọt qua các nét khắc thủng trên giấy sáp để in thẳng họa tiết lên nền vóc[cite: 1].
Lối sao hình này làm rất nhanh, gọn nét[cite: 1]. Giấy sáp nếu khéo bảo quản thì sử dụng được lâu lắm, in được hàng mấy trăm bản mà không hề bị hỏng[cite: 1].
Mẹo nhỏ cho anh em làm nghề: Nếu chẳng may gặp phải nền vóc quá bóng nhẵn, bột nhũ muối bắt in không được rõ nét, ta có thể xử lý bằng cách lau trước lên nền vóc một lượt sơn loãng thật mỏng[cite: 1]. Lớp sơn mỏng này đóng vai trò tạo chân nền, giúp bắt dính bột nhũ cực kỳ chắc chắn[cite: 1].
