Kỹ nghệ làm vóc và mài hiện hoa văn người trong nghề chúng tôi thường rỉ tai nhau rằng, công đoạn mài và đánh bóng chính là lúc người nghệ nhân “đánh thức” cái hồn của tấm vóc. Ngoài phương pháp đánh bóng bằng bột than xoan truyền thống mà ai bước vào nghề cũng phải học, ta còn có thể đánh bóng tiếp sản phẩm bằng nhiều cách khác để tăng giá trị, giúp tác phẩm đạt đến độ hoàn mỹ cao nhất. Nói thì dễ nhưng khi đặt bàn tay xuống mặt sơn mới hiểu hết cái sự kỳ công này.
1. Kỹ Thuật Đánh Bóng Bằng Bột Trắng Ti-tan
Bức tranh hoặc những chiếc hộp, chiếc lọ sau khi đã được đánh bóng bằng than xoan, nếu bạn muốn tăng độ bóng hơn nữa thì dùng bột trắng ti-tan xoa thêm là một lựa chọn cực kỳ hiệu quả.
Cách làm thứ nhất là lấy bông chấm vào bột ti-tan rồi vỗ rải rác một ít bột lên mặt sơn. Sau đó, dùng gan bàn tay xoa từ từ cho bột dàn đều và dính vào lòng bàn tay. Cái hay của việc xoa tay này là lúc đầu phải xoa thật nhẹ nhàng để bột không bị vón cục gây xước mặt sơn, rồi dần dần mới xoa mạnh tay hơn. Trong quá trình làm, nếu thấy rít tay thì rắc thêm chút bột vào, còn nếu bột nhiều quá thì phủi bớt đi.
Một cách làm khác cũng rất hay là hòa một ít bột ti-tan vào nước lã sạch rồi phết lên tranh một lượt mỏng. Đợi cho lớp nước bột này khô hoàn toàn, ta lại lấy tay xoa bóng, cọ sạch lớp bột đi và tiếp tục thao tác như trên cho đến khi bề mặt bóng đẹp là xong.
2. Cách Đánh Bóng Bằng Sơn Cánh Gián
Đối với một bức tranh được đánh bóng bằng than xong, muốn tăng độ bóng và tạo chiều sâu, người làm nghề chúng tôi thường toát lên nó một nước sơn cánh gián rất mỏng. Nhớ là phải chọn loại sơn tốt, vàng cái và thật màu.
Chuẩn bị dụng cụ và nguyên liệu:
- Sơn cánh gián (nếu thấy đặc quá thì pha thêm chút dầu hỏa cho loãng vừa độ).
- Một miếng vải sạch dùng làm khăn lau tay.
- Một đĩa dầu hỏa nhỏ.
- Một thép sơn loại lông cứng.
Quy trình thực hiện:
Trước khi toát sơn, việc bắt buộc là phải lau thật sạch bụi bẩn bám trên mặt tranh. Tiếp theo, dùng thép sơn day sơn lên mặt tranh trên một diện tích nhỏ chừng 20cm².
Lúc này, lấy khăn vải có thấm một ít dầu hỏa để lau sạch gan bàn tay của mình. Đánh mạnh gan bàn tay lên chỗ vừa bôi sơn. Hãy nhớ kỹ một điều: tay đánh theo một chiều nhất định, đưa từ chỗ có sơn chạy dài ra chỗ chưa có sơn. Làm như vậy sơn sẽ được dàn rộng ra, phần sơn khô bám vào gan bàn tay tạo cảm giác rít tay.
Khi thấy sơn bết nhiều, tay đưa không còn trơn nữa mà như bị giật lại, ta lấy khăn sạch thấm dầu hỏa lau sạch lớp sơn bám ở tay đi. Dùng một chiếc khăn sạch khác lau tay lại lần nữa cho sạch hẳn vết dầu, rồi lại tiếp tục đánh tiếp. Khi nào tay cọ vào mặt sơn nghe tiếng kêu kin kít, nhìn nghiêng mặt tranh thấy bóng láng đều, không còn một vết sơn cộm hay xô nào nữa là đạt yêu cầu. Xong khu vực này thì chuyển ngay sang khu vực khác giáp liền bên cạnh.
Toát xong toàn bộ bức tranh, ta đem đặt vào buồng ủ cho khô. Sau khoảng hai đến ba ngày, đem tranh ra lấy tay xoa với một ít bột than mịn để đánh bóng lại, nếu có điều kiện chấm ít trắng ti-tan xoa cùng thì càng hay.
Đánh bóng theo lối này giúp toàn bộ bức tranh bóng sâu màu và đều khắp, tuyệt đối không bị bóng lỗi. Nhìn nghiêng, tranh sẽ không có mảng bóng hơn bóng kém, bởi lúc vẽ các mảng màu được thể hiện bằng nhiều cách khác nhau: chỗ thì rắc bột màu, bột bạc, chỗ thì bạc thếp phủ sơn, chỗ lại gắn vỏ trứng… Nước sơn cánh gián mỏng này sẽ san phẳng và đồng nhất tất cả.
3. Bí Quyết Đánh Bóng Bằng Sơn Sống Kết Hợp Bột Đất Và Bột Lộc Giác
Trong các phương pháp đánh bóng, kỹ thuật này là cầu kỳ và mất nhiều công sức bậc nhất. Nhưng đổi lại, nước sơn bảo đảm bóng đều, sâu màu tuyệt đẹp, thế nên chúng tôi thường chỉ áp dụng riêng khi làm các sản phẩm mỹ nghệ cao cấp mà thôi. Muốn áp dụng cách này, nước sơn quang mài đánh bóng phải là loại sơn chín không pha chế nhựa thông hoặc dầu trẩu (như sơn đen hoặc sơn cánh gián).
Các nguyên liệu cần chuẩn bị gồm có:
- Sơn sống loại 70° hoặc 75° (phải chọn loại sơn giọi nhất).
- Bột lộc giác: Đây chính là bã sừng hươu được đốt cháy trong lò lửa thành than trắng và xốp, đem giã nhỏ rồi rây qua vải thành thứ phấn mịn như cám.
- Đất sét trắng: Lọc thật kỹ trong nước, thúc qua lụa hoặc vải phin nõn. Để lắng vài ngày rồi gạn bỏ nước trong đi, hớt lấy lớp đất mịn bên trên đem hong ra mẹt phơi. Khi đất khô se thì nắm thành từng bánh phơi cho khô kiệt. Khi dùng, lấy dao cạo mòn bánh đất ra thành bột mịn, dùng đến đâu cạo gọt đến đấy chứ không cạo sẵn.
- Dầu sở hoặc dầu lạc.
Quy trình thực hiện đánh bóng:
Trước hết, hãy mài mặt sơn quang thật kỹ bằng than xoan hoặc than thông, che chắn cẩn thận đừng để bị một vạch xước nào. Sau đó, chuyển sang đánh bóng đợt đầu bằng cách nùn tóc với bông ẩm nước chấm bột than như cách làm thông thường.
Xong xuôi, lấy khăn sạch chấm vào dầu sở và đất bột, xoa kỹ một lượt đều khắp lên mặt sơn cho láng đều. Đặt khăn xuống, dùng gan bàn tay đánh trực tiếp lên mặt sơn cho sạch hết dầu và đất bột. Lúc này sẽ thấy mặt sơn đã bóng láng thêm một bậc.
Đoạn kế tiếp, lấy bông nõn chấm một ít sơn giọi tốt nhất (70°, 75°) xoa một lượt thật đều và thật mỏng. Ghé mắt nhìn nghiêng, nếu thấy mặt sơn sống còn đậm nhiều, ta lại lấy bông sạch lau chùi bớt đi cho đến khi chỉ còn lại một màng sơn mỏng dính. Làm xong, đặt ngay sản phẩm vào buồng ẩm để ủ cho sơn khô.
Hôm sau, khi sơn đã khô hẳn, dùng dầu sở hoặc dầu lạc nùn một lớp mỏng lên mặt sơn. Nùn xong, lấy tay chấm vào bột lộc giác (nhớ là lấy rất ít bột thôi) đánh đều lên mặt sơn đã được nùn dầu. Sau khi đánh tay được một lúc, nhìn nghiêng mặt sơn thấy màng sơn sống không còn ám mờ nữa, tức là mặt sơn đã được đánh bóng đều hoàn toàn.
Nếu món đồ đòi hỏi yêu cầu kỹ thuật cao hơn, cần mặt sơn bóng lộn hơn nữa, người làm nghề chúng tôi sẽ lấy sơn giọi nùn thêm lần thứ hai. Cũng lại để ủ khô, rồi hôm sau tiếp tục thao tác như trên. Ta có thể đánh tiếp sơn sống tới ba, bốn lượt như vậy. Càng chịu khó làm nhiều lần, mặt sơn càng bóng tựa gương, nhìn vào rất đẹp và sang lòng.
