Kỹ thuật sơn đắp nổi trong nghệ thuật sơn mài truyền thống trong nghề sơn mài, cái hồn của tác phẩm không chỉ nằm ở mảng màu sâu thẳm hay lớp then, lớp cánh gián lấp lánh, mà nó còn khoe được cái tài của người thợ qua những chi tiết chạm nổi nhẹ nhàng, duyên dáng. Người trong nghề gọi đó là kỹ thuật sơn đắp nổi. Nói thì dễ, nhưng khi đặt nhát đục hay cầm cái bay xương sắn từng miếng sơn, người thợ phải thực sự hiểu cái “tính” của sơn thì miếng đắp mới bền, mới nuột nà được. Tùy vào diện tích to nhỏ hay yêu cầu của món hàng, người ta lại có những cách gia công khác nhau.
1. Kỹ thuật đắp bằng sơn chín cho họa tiết nhỏ
Khi làm những món đồ nhỏ nhắn như nắp hộp, cần nhấn nhá vài họa tiết nhỏ như con bướm, nhành cá, hay cành tre thếp vàng nổi hẳn lên, thợ nghề thường dùng sơn chín. Cách này giúp chi tiết nổi cao, sắc nét mà lại cực kỳ tinh tế.
Cách triển khai chi tiết:
- Tạo hình ban đầu: Họa tiết trước đó đã được can sẵn lên nền tranh đánh bóng. Người ta dùng sơn đặc pha thêm chút bột son đỏ để tô theo đường nét của cánh bướm, vẩy cá hay gân lá.
- Lưu ý độ dày: Tùy vào độ nổi mong muốn mà tô một hay nhiều lượt sơn. Tuyệt đối không được tham, tô một lúc quá dày là sơn bị nhăn mặt ngay. Cứ thong thả, đợi khô rồi mài qua đá cho sạch mấu bụi, đỡ lổn nhổn.
- Thếph vàng và hoàn thiện: Sau đó, phủ trùm một nước sơn mỏng để thếp vàng. Khi lớp vàng thếp đã khô, dùng miếng bông tẩm chút dầu hỏa, cọ nhẹ nhàng để đánh mòn bớt lớp vàng, giúp sắc độ của họa tiết hài hòa, ăn nhập với tổng thể bức tranh.
2. Kỹ thuật đắp bằng sơn bó trên diện tích lớn
Với những bức tranh khổ lớn hay tấm bình phong, nếu cứ dùng sơn chín thì mỏng quá, đắp biết đời nào cho xong. Lúc này, bắt buộc phải dùng đến sơn bó – một hỗn hợp dân dã gồm sơn sống, đất sét và mùn cưa.
Ngay từ khâu sơn lót cho nền vóc là đã có thể tiến hành đắp nổi được rồi. Quy trình đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi tay rất khéo:
“Đặt miếng sơn bó lên nền gỗ, người thợ phải nương theo thớ, miết tay sao cho mảng nổi chìm uốn lượn như làm phù điêu, khe rãnh không được quá sâu thì nước sơn sau mới ngấm đều, mới mài nhẵn nhụi được.”
Các bước thực hiện chuẩn chỉ:
- Can hình và lót nền: Can hình họa tiết lên nền vóc đã lót sơn sống và mài phẳng. Trước khi đắp, phải quét một nước sơn sống thật mỏng (gọi là thảo qua) lên nền cũ. Bước này cực kỳ quan trọng, giúp miếng sơn bó mới có ‘chân’, bám chặt vào nền, không bị kênh mép hay bong ra khi khô co lại.
- Đắp sơn bó: Dùng bay xương nhỏ sắn từng miếng sơn bó, đắp theo hình phấn can sẵn. Chỗ dày nhất cũng chỉ nép dưới 5mm. Muốn đắp dày hơn? Phải làm thành nhiều đợt, lớp trước thật khô mới được chồng lớp sau, nếu không sơn sẽ lâu khô và bị nhăn co mặt.
- Gọt giũa và sơn thí: Khi hình khối đã lên đầy đủ, thợ dùng dao trổ gọt sửa lại, rồi lấy đá ráp mài cho các mảng nổi chìm thật thanh thoát. Tiếp theo, lót một đến hai nước sơn rồi chuyển sang sơn thí bằng sơn chín (sơn đen hoặc cánh gián pha bột son) cho toàn bộ họa tiết và nền. Chờ sơn khô, đem mài nước với đá ráp là xong phần thô, sẵn sàng lên màu theo phác thảo.
3. Bí quyết sản xuất hàng loạt họa tiết đắp nổi cỡ nhỏ
Trên các mặt hàng mỹ nghệ thông dụng như tráp quả, thúng khảo hay cơi trầu, người ta thường đính thêm các đường diềm trang trí, lá sòi ở bốn góc vành đai để tạo nét duyên dáng. Các chi tiết này thường được thếp bạc, thiếc rồi phủ hoàn kim. Để làm hàng loạt một cách chuẩn xác, người thợ đúc khuôn theo mẹo truyền đời.
Bước 1: Làm khuôn đúc
Đầu tiên, lấy đất sét đắp mẫu các họa tiết như lá sòi, cánh hoa, con bướm thật chuẩn. Sau đó, dùng xi măng pha thêm chút thạch cao đổ lên để lấy mẫu khuôn lõm.
Bước 2: Nhào sơn đắp
Nguyên liệu gồm có: sơn sống, đất sét đã ngâm mịn, mùn cưa rây nhỏ và giấy bản xé tướp nhỏ ngâm nước. Nhào thật kỹ, thật đều tay cho đến khi hỗn hợp quyện lại thành một nắm đất dẻo, không được nhão nước mà cũng không được quá khô.
Bước 3: Đổ khuôn và lấy mẫu
Rắc một lớp tro bếp rây mịn vào khuôn lõm để chống dính, rũ bớt tro thừa ở các khe sâu. Nhồi chặt nắm sơn đắp vào khuôn, nén thật đều tay để nét in nổi rõ. Dùng que đóm gạt phẳng phần sơn loe ra ngoài. Cuối cùng, lật úp khuôn lên tấm ván, nhẹ nhàng bóc lấy mẫu in ra.
Mẹo nhỏ trong nghề: Dùng đến đâu thì đổ khuôn đến đấy, không nên làm sẵn quá nhiều. Họa tiết khi mới in ra còn đang ẩm ướt sẽ rất dẻo, dễ dàng đính lên bất kỳ bề mặt nào, dù là nền phẳng, cong, tròn hay gãy góc.
Bước 4: Đính sản phẩm và hoàn thiện
Chấm một ít sơn sống vào mặt nền, đặt họa tiết lên rồi dùng bay hoặc mo miết chặt các góc mép cho ăn sát vào nền, tránh bị cong vênh. Nếu là đường diềm, thừa thì cắt bớt, thiếu thì đính nối liền vào nhau rất tiện. Đợi sơn gắn khô hẳn là có thể đem đi sơn thí, thếp bạc, thếp thiếc và phủ hoàn kim.
