Nhiều người đứng ngoài nhìn vào cứ nghĩ nghề làm sơn mài hay làm hàng quang dầu chỉ cần đôi bàn tay khéo léo vẽ vời, tô điểm. Nhưng người trong nghề chúng tôi mới hiểu, cái gốc của một tác phẩm bền bỉ với thời gian nằm ở khâu luyện sơn. Kỹ thuật đánh sơn cánh gián thủ công theo lối cổ truyền là cả một chặng đường dài thử thách lòng kiên nhẫn và sự cảm nhận tinh tường của người thợ đục, thợ sơn.
Những dụng cụ thô sơ trong xưởng của người thợ đánh sơn cánh gián
Nói về đồ nghề đánh sơn, thế hệ cha ông truyền lại cho chúng tôi những vật dụng mộc mạc vô cùng, nhưng thiếu một món là không thành mẻ sơn chuẩn được. Bộ dụng cụ cơ bản gồm có:
- Một cái thúng đánh sơn: Thúng phải được đan bằng tre, mặt bên trong trát một lớp bó sơn thật kỹ rồi mài đi mài lại cho nhẵn nhụi, phẳng phiu.
- Một cái mỏ vầy bằng gỗ: Cây mỏ vầy này dùng để quấy và đảo sơn, dáng gỗ phải chuẩn để khi miết xuống lòng thúng được đều tay.
- Một cái mo sừng: Miếng mo sừng mỏng nhưng dẻo dai, chuyên dùng để vét, sắn sơn bám trên thành thúng.
Phương pháp đánh sơn cánh gián chuẩn cổ truyền: Nghệ thuật từ đôi tay chịu khó
Khi bắt tay vào việc, tôi thường trút chừng 1,5kg đến 2kg sơn giọi nhất vào thúng. Loại sơn này phải đạt độ từ 70° đến 80°, được lựa chọn kỹ càng và chiếng thử thấy lên màu bóng ngời mới đạt yêu cầu.
Nói thì dễ nhưng khi đặt nhát đục đầu tiên hay bắt đầu cầm mỏ vầy quấy sơn, bạn mới thấm cái nhọc. Người thợ phải dùng mỏ vầy quấy, đảo tròn liên tục theo lòng thúng suốt vòng 16 đến 20 giờ đồng hồ. Khi quay mỏ vầy, cái mẹo là phải tỳ cho thật sát mặt bề dày của mỏ vầy vào lòng thúng, có thế mới làm cho cốt sơn được nghiền thật kỹ, dập mặt sơn ra.
Cái hay của thớ gỗ, của nhựa sơn là chúng đòi hỏi một nhịp điệu hoàn hảo. Thao tác quấy miết này cốt là để phần lắc-côn nhuyễn chặt vào lắc-ca-dơ. Nếu người làm thế vai quay mỏ vầy nhẹ tay quá, hời hợt quá thì sơn lâu chín vô cùng. Ngược lại, nếu quấy nhanh quá, mạnh tay quá thì sơn lại chóng đặc quánh lại — trong nghề gọi là hiện tượng sơn bị soẳn, coi như hỏng. Quấy chậm quá thì vừa lâu chín lại vừa dễ bị vữa sơn.
Qua bao năm tháng đứng bên thúng sơn, tôi rút ra tốc độ vừa vặn nhất là khoảng 30 đến 35 vòng quay mỏ vầy trong một phút. Đó là mức trung bình chuẩn xác nhất. Lại nữa, đã đánh sơn là phải quấy liên tục, không được để gián đoạn hay nghỉ ngơi nửa chừng quá lâu. Nếu lười tay mà để sơn lại mặt, thời gian cần thiết làm cho mẻ sơn chín sẽ bị kéo dài thêm rất nhiều, chưa kể mẻ sơn ấy khi hoàn thành sẽ kém đi độ trong, hay bị lổn nhổn các hạt sơn khô dở dang, làm chất lượng giảm sút hẳn.
Bí quyết giữ sơn theo từng mùa thời tiết
Thời tiết cũng là một cái bẫy đối với người thợ sơn. Về mùa rét, cứ khoảng 1 giờ đồng hồ, tôi lại phải lấy mo sừng vét sạch các chỗ sơn leo dính lên thành thúng và trên thân mỏ vầy. Việc sắn sơn này cốt để phần sơn leo đó không bị hong lâu ngoài không khí lạnh, gặp hanh dễ bị se khô dở dang.
Còn vào mùa nóng nực, hanh khô, tuy không cần phải dán nắp sơn lại nhưng cứ 5 đến 10 phút, người thợ phải đảo sơn đi một lần. Nếu lơ là, mặt sơn sẽ bị cháy ngay, tức là lớp bề mặt bị se khô cứng lại, mất đi độ mượt.
Cách kiểm tra mẻ sơn chín kỹ
Sau 2 ngày ròng rã đảo mỏ vầy đều đặn như vậy, khi nhìn vào lòng thúng, thấy sơn bắt đầu sùi bọt lăn tăn là có dấu hiệu tốt. Nâng cây mỏ vầy lên cao, nếu nhận thấy dòng sơn chảy xuống mượt mà, liên tục không đứt quãng, ấy là lúc sơn có thể chín.
Để chắc chắn mẻ sơn đã chín kỹ và tỏa đều hay chưa, tôi thường dùng một thanh thép nhỏ chiếng thử: quét dọc rồi quét ngang thành 2 vệt đan nhau ở 2 đầu trên một diện tích tầm 20 – 30cm². Để ủ cho sơn khô tự nhiên, nếu mặt sơn tỏa đều, mượt mà, không bị nhăn nhúm, không nổi gân và tan sạch hết vệt thép thì chứng tỏ sơn đánh đã chín kỹ. Nhược điểm của mẻ sơn chưa chín là vẫn còn lộ rõ vệt thép, lúc này không được vội vàng mà phải kiên trì đánh thêm vài ba giờ nữa.
Ứng dụng của sơn chín trong kỹ nghệ sơn mài và sơn quang dầu
Khi mẻ sơn cánh gián đã chín đạt độ mượt chuẩn, người thợ sẽ tùy vào mục đích sử dụng để pha chế tiếp. Sơn chín rồi có thể đem pha thêm nhựa thông vào, gọi là sơn nhựa, đây là nguyên liệu cốt lõi dùng cho kỹ thuật làm sơn mài. Còn nếu đem pha với dầu trẩu thì sẽ tạo thành sơn quang dầu, chuyên dùng trong kỹ thuật làm hàng nét hoặc hàng sơn quang dầu, loại này có đặc tính quý là không cần phải mài mà vẫn giữ được độ bóng bẩy.
Góc nhìn của người làm nghề về chuyển đổi công nghệ
Ngày nay, bên cạnh lối đánh sơn làm thủ công theo cổ truyền, người ta đã sáng chế ra máy đánh sơn và cho kết quả khá tốt. Thực lòng mà nói, sơn đánh bằng máy không thể nào mượt mà, sâu màu bằng sơn đánh tay được. Nhưng bù lại, máy móc mang đến năng suất cao, đỡ vất vả cho người thợ và hạ được giá thành đi rất nhiều.
Kinh nghiệm thực tế của xưởng chúng tôi là sau khi sơn được đánh bằng máy xong, nên mang ra đánh tiếp thêm bằng tay vài tiếng đồng hồ nữa. Làm như vậy thì cốt sơn lại mượt đẹp vô cùng, vừa tận dụng được sức máy vừa giữ được cái hồn chất lượng của tay người. Việc cơ khí hóa một phần kỹ thuật làm sơn mài là hướng đi cần thiết để đưa ngành sơn truyền thống của cha ông phát triển mạnh mẽ hơn trong thời đại mới.
