Ngày rằm tháng Giêng còn được dân gian gọi là Tết Thượng nguyên hay Tết Nguyên tiêu. Dựa theo các nguồn tài liệu từ Trung Hoa, rằm tháng Giêng là đêm rằm đầu tiên của năm mới.
Nhờ thời tiết ấm áp cùng ánh trăng sáng tỏ, nhà vua thường mở tiệc mời các quan trạng đến dự tiệc ngắm trăng, thưởng hoa và ngâm vịnh thơ ca, nên dịp này còn mang tên gọi Tết Trạng nguyên. Nhiều hoạt động vui chơi được tổ chức dưới đêm trăng rằm như bơi thuyền treo đèn kết hoa.
Một số quan niệm cho rằng đây là ngày vía của Thiên quan nên dân chúng hay đến đền chùa làm lễ dâng sao giải hạn, hoặc tự sửa lễ giải hạn tại nhà. Bên cạnh đó, có nguồn sách ghi chép rằm tháng Giêng là ngày vía của Đức Phật A Di Đà, khiến đông đảo tín đồ nô nức đi chùa lễ Phật với câu nói dân gian: “Lễ cả năm không bằng lễ rằm tháng Giêng”.
Hướng dẫn sắm lễ cúng Tết Nguyên tiêu
Vào dịp Tết Nguyên tiêu, các gia đình thường chuẩn bị hai mâm lễ riêng biệt: lễ cúng Phật và lễ cúng Gia tiên. Gia chủ cũng có thể lập đàn tràng tại gia để tiến hành làm lễ giải hạn.
- Lễ cúng Phật: Mâm lễ chay tinh khiết kết hợp cùng hương hoa, đèn nến.
- Lễ cúng Gia tiên: Mâm lễ mặn tinh khiết với đầy đủ các món ăn truyền thống ngày Tết.
- Vật phẩm kèm theo: Hương hoa, vàng mã, đèn nến, trầu cau và rượu.
Bài văn khấn Tết Nguyên tiêu rằm tháng Giêng
Dưới đây là lời văn khấn chuẩn cổ truyền dành cho lễ cúng rằm tháng Giêng:
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
– Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
– Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
– Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần.
– Con kính lạy Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, Thúc Bá, Huynh Đệ, Cô Di, Tỷ Muội họ nội họ ngoại.
Tín chủ (chúng) con là: [Họ và tên gia chủ]
Ngụ tại: [Địa chỉ gia đình đang sinh sống]
Hôm nay là ngày Rằm tháng Giêng năm [Năm âm lịch], gặp tiết Nguyên tiêu, tín chủ con lòng thành sửa sang hương đăng, sắm sanh lễ vật, dâng lên trước án.
Chúng con kính mời ngài Bản cảnh Thành hoàng Chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân, Ngũ Phương, Long Mạch, Tài thần. Cúi xin các ngài linh thiêng nghe thâu lời mời, giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành thụ hưởng lễ vật.
Chúng con kính mời các cụ Tổ Khảo, Tổ Tỷ, chư vị Hương linh gia tiên nội ngoại họ [Họ của gia tiên] nghe lời cầu khẩn, kính mời của con cháu, giáng về chứng giám tâm thành, thụ hưởng lễ vật.
Tín chủ con lại kính mời ông bà Tiền chủ, Hậu chủ tại về hưởng lễ vật, chứng giám lòng thành phù hộ độ trì cho gia chủng chúng con được vạn sự tốt lành. Bốn mùa không hạn ách, tám tiết hưởng an bình.
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Phong tục treo đèn hoa đăng và dâng sao giải hạn
Theo một số sách địa chí tại Việt Nam, từ trưa ngày 14 kéo dài hết đêm rằm tháng Giêng thường diễn ra tục lệ treo đèn kết hoa, gọi là hội hoa đăng. Mọi người làm đủ loại đèn đa dạng kiểu dáng như đèn kéo quân, đèn “phụng tổ”, đèn “phụng thần”. Trên thân đèn chạm khắc những dòng chữ thể hiện ước nguyện mong Thánh thần phù hộ như:
- “Nhất bản vạn lợi” (một vốn bốn lời),
- “Phong điều vũ thuận” (mưa thuận gió hòa)
- “Hải yến hà thanh” (sông trong biển lặng).
Nhiều người chế tác đèn để tặng nhau kèm lời chúc như “Bách phúc lai thành” (mọi phúc đều nên) hoặc “Nhân khang vật thịnh” (người yên vật thịnh)… Đối với đèn “phụng Thần”, “phụng Phật”, khi qua ngày rằm sẽ đem hóa giá, người mua được phải khao làng. Đèn do bạn bè thân thiết chúc nhau được đem đến treo tại cửa nhà bạn từ đêm 14, tạo không khí lễ hội hoa đăng vô cùng rộn ràng.
Do quan niệm ngày này là ngày vía Thiên quan, những nhà có điều kiện thường làm lễ dâng sao với hy vọng giải trừ tai ách suốt cả năm.
