Tết Nguyên đán (còn được gọi là Tết Cả) đại diện cho lễ hội có quy mô lớn nhất trong hệ thống lễ hội truyền thống của dân tộc Việt Nam qua nhiều thế hệ. Đây là khoảnh khắc giao thời thiêng liêng giữa năm cũ và năm mới, đánh dấu một chu kỳ vận hành mới của vũ trụ, đất trời cùng toàn thể vạn vật cỏ cây.
Bắt đầu từ thời kỳ “khai thiên lập địa”, Tết Nguyên đán của người Việt đã tiềm ẩn các giá trị nhân văn sâu sắc, phản ánh sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên, vũ trụ qua bốn mùa xuân – hạ – thu – đông cùng quan niệm giản dị “ơn trời mưa nắng phải thì” của người nông dân gắn liền với nghề cày cấy.
Bên cạnh đó, Tết Nguyên đán còn là khoảng thời gian để mỗi người Việt Nam hướng về cội nguồn, bày tỏ lòng tri ân sâu sắc tới tổ tiên, đồng thời giao cảm nhân sinh trong mối quan hệ đạo lý “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” và thắt chặt tình nghĩa xóm làng.
Nhằm chuẩn bị chào đón Tết Nguyên đán, các gia đình đều mua sắm tranh Tết (bao gồm tranh dân gian, câu đối) cùng hoa quả. Đây chính là yếu tố tinh thần cao quý, thanh khiết của người Việt trong những ngày đầu xuân.
Tại miền Bắc, sắc hồng của hoa đào vô cùng phổ biến, trong khi miền Nam lại rực rỡ với sắc vàng của hoa mai. Cả hoa đào và hoa mai đều là biểu trưng cho may mắn, phước lộc đầu xuân của mọi gia đình. Ngoài hai loại hoa này, vào dịp Tết Nguyên đán người dân còn trưng bày thêm cây quất với chi chít quả vàng mọng ở không gian phòng khách, coi đó là biểu tượng cho sự sung túc, may mắn và hạnh phúc.
Trên bàn thờ gia tiên của mỗi gia đình, bên cạnh các loại bánh trái, mâm ngũ quả là thành phần không thể thiếu. Mâm ngũ quả ở khu vực miền Bắc thường bao gồm nải chuối xanh, quả bưởi, quả cam (hoặc quýt), hồng và quất. Trong khi đó ở miền Nam, mâm ngũ quả lại chuộng dừa xiêm, mãng cầu, đu đủ, xoài xanh, nhành sung hoặc một vài loại trái cây đặc trưng khác. Mâm ngũ quả mang ý nghĩa đại diện cho lộc trời, thể hiện khát vọng của con người về một cuộc sống đầy đủ, ấm no.
Trong những ngày Tết Nguyên đán, dân tộc ta duy trì nhiều phong tục tốt đẹp, xứng đáng là thuần phong mỹ tục như khai bút, khai canh, hái lộc, chúc Tết, du xuân, mừng thọ… Dù ở lứa tuổi nào mọi người đều biết đến các nét đẹp này, và dưới đây là một số tập tục tiêu biểu cần được gìn giữ, phát triển.
Tổng Cựu Nghinh Tân
Vào thời điểm cuối năm, các gia đình tiến hành quét dọn nhà cửa, sân ngõ sạch sẽ, thu gom và vứt bỏ những vật dụng rác rưởi. Mọi người cùng hàng xóm dọn dẹp nhà thờ, lau giặt đồ đạc, cắt tóc, sắm sửa quần áo mới, trang trí lại bàn thờ, chùi rửa bàn ghế, ấm chén cùng các loại thực phẩm, vật dụng sinh hoạt.
Bắt đầu từ khoảnh khắc giao thừa, con cháu trong nhà được nhắc nhở không nghịch ngợm, cãi vả hay nói tục chửi bậy. Anh chị cùng cha mẹ cũng không quở mắng hay trừng phạt con trẻ. Đối với bất kỳ ai gặp gỡ trong dịp này cũng đều nở nụ cười niềm nở, tay bắt mặt mừng và trao cho nhau những lời chúc tốt lành nhất.
Hái Lộc, Xông Nhà, Chúc Tết Và Mừng Tuổi
Mỗi người đều gửi gắm hy vọng vào một năm mới dồi dào tài lộc, công việc thịnh vượng, sức khỏe dồi dào và thành đạt hơn so với năm cũ. Nhiều gia đình lựa chọn tự đi hái lộc tại những chốn đình chùa tôn nghiêm mang về nhà, hoặc tự xông nhà hay hẹn trước một người “nhẹ vía” hợp tuổi đến xông đất.
Dù một số người không quá tin vào tục xông nhà, họ vẫn giữ sự dè dặt, không dám đến nhà người khác từ quá sớm vì ngại trong năm mới nếu gia đình chủ nhà gặp chuyện không may lại đổ lỗi do mình “nặng vía”. Do đó, sáng mồng một thường khá ít khách ghé thăm.
Sau thời điểm giao thừa là lúc diễn ra tục mừng tuổi và chúc Tết. Trước hết, con cháu sẽ mừng tuổi ông bà, cha mẹ. Ông bà cũng chuẩn bị sẵn những khoản tiền nhỏ để mừng tuổi lại con cháu trong gia đình, cùng trẻ nhỏ hàng xóm láng giềng hay bạn bè thân thích.
Lời chúc ngày Tết thường hướng đến sức khỏe, phát tài phát lộc. Đối với những ai gặp rủi ro trong năm cũ, mọi người sẽ động viên bằng câu “tai qua nạn khỏi” hoặc “của đi thay người”, nghĩa là tìm kiếm cái phúc ngay trong cái họa để hướng về điều tốt lành. Nhìn chung, suốt các ngày đầu năm, người ta thường kiêng khem không nhắc tới những điều xui xẻo hay xấu xa.
Trong phong tục ngày Tết Nguyên đán, việc biếu quà cũng thể hiện nét đẹp ân nghĩa và tình cảm: học trò chúc Tết thầy giáo, bệnh nhân chúc Tết thầy thuốc, con rể chúc Tết bố mẹ vợ… Quà biếu hay quà Tết không phụ thuộc vào giá trị thị trường. Dẫu vậy, việc này không nên bị gò bó hay câu nệ làm hạn chế tình cảm, tránh tâm lý không có quà thì ngại không đến.
Mừng Thọ Và Khai Nghề Đầu Xuân
Ở nước ta, dịp đầu xuân thường là lúc tổ chức mừng thọ cho các cụ ở độ tuổi lục tuần, thất tuần, bát tuần, cửu tuần (tương ứng 60, 70, 80, 90 tuổi) tính theo tuổi mụ. Thời điểm ngày Tết, ngày xuân là lúc mọi người thong thả, con cháu có điều kiện hội họp đông đủ.
Cũng trong dịp đầu xuân, những người có chức tước sẽ thực hiện lễ khai ấn, học trò và sĩ phu làm lễ khai bút, nhà nông tiến hành khai canh, người buôn bán thì chọn ngày mở hàng lấy may. Bốn tầng lớp “Sĩ, Nông, Công, Thương” thuộc các nghề nghiệp của dân tộc vốn có tính cần cù, ai nấy đều mong muốn năm mới vận hội hành thông, công việc làm ăn thuận lợi.
Sau ngày mồng một, dù có mải vui chơi Tết thì mọi người vẫn chọn ngày tốt để “Khai nghề” hoặc “Làm lấy ngày”. Nếu mồng một là ngày tốt, việc khai nghề có thể bắt đầu từ chiều mồng một. Riêng với việc khai bút, ngay sau khi giao thừa kết thúc, người ta chọn giờ Hoàng đạo để thực hiện mà không phụ thuộc vào việc mồng một là ngày tốt hay xấu.
Những người thợ thủ công nếu đầu năm chưa có ai thuê mướn cũng tự làm cho gia đình một sản phẩm hay một dụng cụ nào đó. Người buôn bán do ai cũng chọn ngày lành nên các phiên chợ đầu xuân vẫn rất đông đúc, cho dù người bán chủ yếu bán lấy lệ và người đi chợ phần lớn là đi chơi xuân.
Trò Chơi Ngày Tết Và Tục Kiêng Hót Rác
Ngày xưa, các gia đình có nề nếp thường cấm đoán con cháu cờ bạc rượu chè quanh năm, tuy nhiên trong dịp Tết – đặc biệt là tối 28, 29 khi cả nhà quây quần bên nồi bánh chưng – người bố sẽ cho phép chơi vui. Các trò như tam cúc, cờ gánh, cờ nhảy, cờ tướng, kiệu, chắn, tổ tôm… ai thích trò nào sẽ tham gia trò đó. Đến lễ khai hạ tiễn đưa gia tiên (coi như hết Tết), người ta mới xé bộ tam cúc, thu bàn cờ tướng, cất bộ tổ tôm hoặc hóa vàng đốt đi.
Về lý do có phong tục kiêng hót rác đổ đi trong ba ngày Tết Nguyên đán, điều này bắt nguồn từ câu chuyện trong tác phẩm “Sưu thần ký”. Chuyện kể về người lái buôn tên Âu Minh khi đi qua hồ Thanh Thảo được thủy thần tặng cho người tớ gái tên Như Nguyên. Đem về nhà được vài năm, Âu Minh trở nên rất giàu có. Vào ngày mồng một Tết, Âu Minh đánh Như Nguyên khiến cô chui vào đống rác rồi biến mất, từ đó gia cảnh Âu Minh lại trở về nghèo khó. Xuất phát từ tích này, người dân truyền nhau tục kiêng không hót rác ngày Tết Nguyên đán.
Vì vậy, ngày mồng một là ngày đầu năm mới, gia chủ trước hết phải thắp hương Tổ tiên hoàn tất rồi mới đi làm các việc khác. Đến trưa mồng một Tết Nguyên đán, các gia chủ thường làm lễ cúng Gia tiên, sau đó mới bắt đầu đi chúc Tết và mừng tuổi họ hàng, anh em.
