Lễ Hội Chôl Chnăm Thmây Của Người Khơme Nam Bộ

 

 

Đặc điểm nổi bật Diễn ra hoạt động tắm tượng Phật trang nghiêm bằng nguồn nước ướp hương thơm ngào ngạt. Ngay sau đó, người dân tiến hành thực hiện nghi thức tắm cho các vị sư sãi cao niên tu hành tại chùa với mục đích biểu thị ý niệm “rửa sạch cái cũ và những bụi bặm trần thế” nhằm chuẩn bị tâm thế đón nhận những điều mới mẻ, tốt lành.

Đạo Phật Tiểu thừa giữ vai trò là tôn giáo cốt lõi của cộng đồng người Khơme Nam Bộ. Hệ tư tưởng này thấm nhuần sâu sắc vào từng mạch ngầm sinh hoạt thường nhật của quần chúng nhân dân. Chính vì lẽ đó, các chương trình lễ hội tại đây, dù mang nguồn gốc sơ khởi từ đâu, chung quy vẫn khoác lên mình màu sắc tâm linh đậm nét và gắn chặt với không gian của những ngôi chùa. Trải qua tiến trình biến chuyển của lịch sử, chuỗi lễ hội này còn tiếp nhận sự đan xen từ các yếu tố thuộc về đạo Bà La Môn. Mặc dù vậy, dấu ấn nghi lễ nông nghiệp của những cư dân gắn liền với nghề trồng lúa nước vẫn hiện hữu một cách vô cùng rõ rệt. Bản sắc ấy rất dễ nhận biết thông qua loạt lễ hội đặc trưng, có thể kể đến như Chôl Chnăm Thmây (dịp lễ vào năm mới), lễ Đônta (nghi thức cúng ông bà), hay ngày hội Ok Om Bok (dịp lễ cúng trăng).

Thời Điểm Diễn Ra Tết Chôl Chnăm Thmây Của Đồng Bào Khơme

Dựa trên tập quán truyền đời từ xa xưa, lịch sinh hoạt văn hóa của người Khơme được vận hành theo Phật lịch, cho dù trong các giao dịch đời sống hiện đại ngày nay, họ vẫn áp dụng dương lịch một cách song hành. Danh từ Chôl Chnăm Thmây mang ý nghĩa biểu thị cho thời điểm “Vào năm mới” tính theo Phật lịch. Đây chính là cái Tết cổ truyền có quy mô lớn nhất trong năm của cộng đồng. Ngày hội này còn sở hữu tên gọi khác là lễ chịu tuổi, thường rơi vào giai đoạn tháng 4 dương lịch, tương đương với những ngày đầu tháng Chét dựa trên cách tính thời gian của người Khơme.

Khoảng thời gian này đánh dấu sự chuyển giao rõ rệt giữa mùa nắng hanh khô và mùa mưa ẩm ướt. Ngược lại với mốc thời gian đó, lễ hội cúng trăng Ok Om Bok lại được tổ chức vào điểm giao thoa giữa mùa mưa và mùa nắng, mang tính chất tống tiễn những ngày ẩm ướt để đón nhận những tia nắng mặt trời rực rỡ. Sự kiện mừng năm mới này thông thường kéo dài suốt 3 ngày liên tiếp. Bên cạnh ý nghĩa thiêng liêng là đón chào một chu kỳ mới, lễ Chôl Chnăm Thmây còn là cột mốc đánh dấu sự kết thúc của những tháng ngày hạn hán gay gắt, mở ra một giai đoạn ngập tràn nước trời dồi dào nhằm chuẩn bị sẵn sàng cho vụ canh tác tiếp theo.

Công Tác Chuẩn Bị Đón Tết Trong Mỗi Gia Đình

Theo thói quen diễn ra đều đặn mỗi năm, khi những ngày cận kề ngày Tết Chôl Chnăm Thmây đến gần, các gia đình người Khơme lại cùng nhau lo liệu và chuẩn bị vô cùng chu toàn. Mọi việc trước hết được tập trung xung quanh các nhu cầu cơ bản bao gồm ăn, mặc và ở. Những đứa trẻ trong nhà luôn nhận được sự ưu ái từ ông bà, cha mẹ khi được sắm sửa cho các bộ trang phục mới tinh để diện đi lễ chùa cũng như đi chơi Tết cùng bạn bè đồng trang lứa.

Nhằm phục vụ tốt nhất cho việc ăn uống thường nhật, tiếp đãi các vị khách quý và dâng cúng lên nhà chùa, mỗi nhà đều chủ động xay giã gạo sẵn từ trước. Họ đổ công sức làm các loại bánh truyền thống, chuẩn bị đầy đủ các nguồn thực phẩm như thịt heo, những con cá lớn, cùng các loại gia cầm như gà, vịt… Nguồn nước sạch dùng cho sinh hoạt cũng được gánh đầy ắp, đổ tràn vào các ghè, chum đặt quanh nhà.

Mọi thành viên cùng bắt tay vào sửa sang lại khu vực bàn thờ Phật, tiến hành trang hoàng lại không gian nhà cửa, quét dọn sạch sẽ phần sân, dọn sạch cỏ hoang dọc lối đi và kết thành những cổng chào đẹp mắt. Giai đoạn này chứng kiến toàn bộ các công việc đồng áng, ruộng rẫy đều được gác lại hoàn toàn. Kể cả những người làm công giúp việc gia đình cũng được chủ nhà cho nghỉ ngơi trong các ngày này để trở về thăm nom cha mẹ, đoàn tụ với người thân và gặp gỡ bè bạn. Đối với trâu bò, nguồn rơm cỏ dự trữ cho 3 ngày Tết được chuẩn bị rất đầy đủ; chúng được chăm sóc cẩn thận ngay trong chuồng hoặc được thả lỏng tự do tại những khu vực có điều kiện thuận lợi.

Nghi Thức Đón Giao Thừa Thiêng Liêng

Vào thời khắc đêm giao thừa thiêng liêng, trên bàn thờ của mỗi gia đình sẽ bày biện sẵn sàng các lễ vật bao gồm: 5 nhánh hoa tươi, 5 cây đèn cầy, 5 nén nhang thơm, 5 hạt cốm cùng đa dạng các chủng loại trái cây thu hoạch được. Các bậc cha mẹ, ông bà sẽ tập hợp con cháu lại đông đủ. Mọi người cùng nhau ngồi xếp chân hướng về một phía trước không gian bàn thờ tổ tiên, tiến hành đốt nhang đèn và thực hiện nghi thức vái ba vái thành kính nhằm tiễn đưa vị Têvêđa cũ, đồng thời nghênh đón Têvêđa mới với ước vọng cầu mong được ban phát những điều phúc lành.

Theo quan niệm dân gian, họ tin tưởng rằng Têvêđa là một vị tiên do trời phái xuống để coi sóc và bảo hộ cho chúng dân trong kỳ hạn một năm. Khi kết thúc nhiệm kỳ của mình, vị tiên này sẽ bàn giao công việc lại cho một vị thần khác xuống thay thế.

Lịch Trình 3 Ngày Lễ Chính Tại Chùa Và Gia Đình

Ngày Thứ Nhất (Sangkran): Nghi Thức Đón Maha Sangkran Mới

Buổi sáng của ngày đầu tiên, không gian lễ hội bắt đầu bằng nghi thức rước “Maha Sangkran mới”. Sự kiện trọng đại này có thể diễn ra vào thời điểm sớm hay muộn trong ngày tùy ý, điều kiện tiên quyết là phải lựa chọn được đúng khung giờ hoàng đạo theo thế giới quan tín ngưỡng của người Khơme. Vào giờ lành, mọi người sau khi đã tắm gội sạch sẽ, khoác lên mình những bộ quần áo lộng lẫy nhất, sẽ mang theo nhang đèn cùng các lễ vật thành kính hướng về ngôi chùa trung tâm. Dưới sự điều hành trực tiếp của ông Acha, đoàn người xếp thành hàng lối chỉnh tề, tiến hành đi tuần hành vòng quanh khu vực chính điện 3 lần liên tiếp để thực hiện nghi lễ chào đón năm mới.

Ngày Thứ Hai (Wonbót): Dâng Cơm Cho Sư Sãi Và Tục Đắp Núi Cát

Bước sang ngày thứ hai, các gia đình sẽ sửa soạn và thực hiện nghi thức dâng cơm vào buổi sớm cùng buổi trưa lên cho các vị sư sãi tại chùa. Căn cứ theo giáo lý của đạo Phật Tiểu thừa, trong các dịp lễ lớn, những tín đồ đi chùa bái Phật có bổn phận và nghĩa vụ phải mang cơm cùng thức ăn ngon đến dâng lên các bậc tu hành. Trước khi thọ thực, các vị sư sãi sẽ cùng nhau tụng kinh để tạ ơn những người đã có công làm ra vật thực, đồng thời làm lễ cầu nguyện hướng đến các linh hồn đang chịu cảnh đói khát.

Đến khoảng thời gian buổi chiều, người dân sẽ cùng nhau thực hiện nghi lễ “Đắp núi cát” (Puôn phnôm khsach) ngay bên trong khuôn viên sân chùa. Nghi thức này gửi gắm mong ước sẽ gặp được những điều may mắn, tốt lành dưới sự hướng dẫn tỉ mỉ từ vị Acha. Tập tục văn hóa này vốn dĩ được bắt nguồn từ một câu chuyện tích cổ của một người thợ săn, gắn liền chặt chẽ với các ma thuật cầu mưa của cư dân thời cổ đại.

Ngày Thứ Ba (Lơnsắk): Nghi Lễ Tắm Phật Và Cầu Siêu

Vào ngày thứ ba, sau khi hoàn thành việc dâng cơm sáng cho các vị sư tôn kính tại chùa, người dân sẽ tiến hành làm lễ tắm tượng Phật bằng nguồn nước sạch có ướp hương thơm ngào ngạt. Ngay sau đó là nghi thức tắm cho các vị sư cao niên đang tu hành tại chùa. Hành động này mang ý nghĩa rũ bỏ toàn bộ những cái cũ kỹ, gột rửa những bụi bặm trần thế tích tụ trong suốt năm qua, giúp con người bước sang năm mới với một cơ thể sạch sẽ và tinh thần hoàn toàn mới mẻ.

Kế tiếp chuỗi hoạt động đó là nghi lễ cầu siêu (gọi là Băng skôl). Các vị sư sãi sẽ được thỉnh mời đến khu vực các ngọn tháp lưu giữ hài cốt của những người đã khuất để tụng kinh, cầu nguyện cho hương linh của họ sớm được siêu thoát về cõi an lành. Đến thời điểm ban trưa, mọi người cùng nhau trở về nhà để thực hiện nghi thức tắm cho tượng Phật được thờ tự riêng trong từng gia đình. Sau đó, con cháu sẽ tụ họp lại để chúc mừng năm mới cha mẹ, ông bà, dâng lên bánh trái ngon nhằm bày tỏ lòng tạ ơn sâu sắc. Ở nhiều nơi, người ta còn tổ chức nghi lễ tắm trực tiếp cho ông bà, cha mẹ như một hành động biểu thị lòng báo hiếu kính cẩn.

Các Hoạt Động Văn Nghệ Và Trò Chơi Dân Gian Đêm Hội

Trong suốt kỳ lễ hội Chôl Chnăm Thmây kéo dài ba ngày, bà con Khơme còn tích cực đi thăm hỏi, dành cho nhau những lời mừng tuổi đầu năm mới. Họ gửi gắm những lời chúc tụng tốt đẹp về sức khỏe, cầu mong một cuộc sống bình yên, an vui và làm ăn phát đạt. Khi bóng tối buông xuống, không gian làng phum sóc trở nên náo nhiệt hơn bao giờ hết với tiếng pháo thăng thiên vang dội, hoạt động đốt ông lôi, thả diều nghệ thuật và đánh quay lửa đầy bắt mắt.

Tại các khoảng sân chung, các cụ già râu tóc bạc phơ say sưa kể lại những câu chuyện thần thoại, truyện cổ tích ly kỳ cho đám con cháu vây quanh. Cùng lúc đó, các chàng trai, cô gái trẻ tuổi cùng nhau hòa mình vào các cuộc hát đối đáp aday tình tứ, thưởng thức nghệ thuật hát dùkê, hay cùng nhau uyển chuyển trong các điệu múa romvông, múa romxaravan nhịp nhàng và những màn múa trống xàdăm đầy mạnh mẽ.