Xuân Hội là một làng biển nằm ngay bên cửa Hội, thuộc địa phận xã Hội Thống, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Địa thế của làng khá hẹp, mật độ dân cư đông đúc trong khi diện tích đất sản xuất nông nghiệp lại hạn chế, đa phần là những dải đất cát bạc màu. Do đó, nguồn sinh kế chính của người dân nơi đây hoàn toàn phụ thuộc vào công việc đánh bắt hải sản ngoài khơi xa.
Những năm mưa thuận gió hòa, trúng vụ cá tôm, diện mạo xóm làng lại khởi sắc rõ rệt. Ngược lại, gặp phải những năm biển động liên miên, sản lượng đánh bắt suy giảm thì đời sống của người dân lại rơi vào cảnh vô cùng gieo neo. Miếng cơm manh áo hằng ngày và ngay cả tính mạng của những người đi biển đều gắn liền với sóng gió trùng khơi.
Bởi lẽ đó, lễ cầu ngư chính là nơi để họ gửi gắm ước vọng lớn lao nhất của cuộc đời mình. Người dân cầu mong cho những chuyến tàu ra khơi vào lộng được bình an vô sự, khi chiều về bến đỗ thì tôm cá đầy khoang. Hằng năm, cứ vào tháng 2 Âm lịch, trước lúc bắt đầu một mùa đánh bắt hải sản mới, dân làng lại long trọng tổ chức lễ cầu ngư.
Hội chèo bơi truyền thống và khâu tuyển chọn quân bơi
Ngay sau ngày làm lễ cầu ngư trang nghiêm, ngày tiếp theo sẽ diễn ra hội chèo bơi sôi động. Toàn bộ 4 thôn trong làng đều hào hứng tham gia vào cuộc đua tài này. Mỗi thôn sẽ chuẩn bị một chiếc nôốc, tức loại thuyền đánh cá cỡ nhỏ, với đội bơi gồm 20 tay dầm khỏe mạnh. Thuyền của mỗi thôn được cắm một lá cờ hiệu riêng biệt ở phần mũi để khán giả dễ dàng nhận diện và cổ vũ.
Hầu hết trai tráng trong làng đều quen sống trên sông nước từ nhỏ nên việc lựa chọn nhân sự cho đội bơi không gặp mấy khó khăn. Khi đã thành lập xong đội hình, các tuyển thủ chỉ cần tập dượt chung với nhau vài buổi cho quen tay chèo và ăn ý là có thể phát huy tốt sức mạnh tập thể.
Khâu khó khăn nhất vẫn là tìm kiếm người cầm lái có kinh nghiệm dày dạn và am hiểu tường tận các luồng lạch sâu nông trên sông. Người lái thuyền giữ vai trò then chốt, quyết định trực tiếp đến sự thắng bại của cả đội đua.
Nghi thức tế thần trang nghiêm tại đình làng
Địa điểm diễn ra đường đua là khúc sông Lam chảy ngang qua khu vực xóm Đình. Từ sáng sớm tinh mơ, cửa đình làng đã được mở rộng, khói hương cùng nến thơm được thắp lên ngan ngát. Khi các vị cao niên tề tựu đông đủ và người dân kéo đến chật kín sân đình, vị chủ hội sẽ trịnh trọng tuyên bố làm lễ cáo thần để xin phép mở hội chèo bơi.
Các tay lái đại diện cho các đội nôốc trong trang phục chỉnh tề lần lượt bước lên làm lễ bái thần linh. Sau khi nghi thức tế lễ hoàn tất, đội bơi của từng xóm nhanh chóng trở về chiếc thuyền của mình, ổn định vị trí trong tư thế sẵn sàng chờ đón hiệu lệnh xuất phát.
Cuộc so tài nảy lửa trên dòng sông Lam
Khi tiếng trống lệnh vang lên giòn giã, các chiếc nôốc lập tức lao vút về phía trước, hướng thẳng về phía các cọc tiêu cắm sẵn dưới lòng sông. Đoạn đường đua tài có chiều dài khoảng 1.500 mét và mỗi chiếc thuyền bắt buộc phải hoàn thành đủ 4 vòng chèo để cán đích.
Giây phút chiếc nôốc (thuyền đánh cá nhỏ) đầu tiên chạm vạch đích, những loạt pháo mừng trên bờ lập tức nổ vang giòn dã để chào đón đội chiến thắng trong tiếng vỗ tay, reo hò náo nhiệt của đông đảo dân làng. Các tay lái đại diện cho đội đua của từng thôn lại vào đình làm lễ tạ thần thêm một lần nữa. Toàn bộ các vận động viên tham gia cuộc đua đều được làng trân trọng mời uống một ly rượu mừng.
Kết quả cuộc thi cùng các giải thưởng cũng được ban tổ chức công bố ngay sau đó. Theo lệ xưa, chiếc nôốc giành giải nhất sẽ nhận phần thưởng có giá trị tương đương với ba tạ thóc. Phần thưởng danh giá này được rước trang trọng từ đình làng về tận xóm, nơi mọi người cùng tổ chức liên hoan mừng thắng lợi với niềm tin và hy vọng về một mùa biển mới gặp nhiều may mắn, thuận buồm xuôi gió.
