Khám phá các ngôi đình làng nổi tiếng

Đình làng từ lâu đã trở thành biểu tượng kiến trúc, văn hóa và sinh hoạt tâm linh không thể thiếu của cộng đồng người Việt. Dưới đây là thông tin chi tiết về những ngôi đình cổ kính tiêu biểu được trích xuất từ tài liệu Nghi lễ cúng cổ truyền Việt Nam.

1. Đình Làng Đình Bảng (Bắc Ninh)

Đình làng Đình Bảng tọa lạc tại huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Ngôi đình cổ kính và nổi tiếng bậc nhất đất Kinh Bắc này thuộc quê hương của Lý Công Uẩn (tức Lý Thái Tổ) – người sáng lập triều Lý và khai sáng kinh đô Thăng Long vào năm 1010. Đình Bảng gắn liền với cụm di tích văn hóa thời Lý, tạo thành khu lưu niệm độc đáo mang tầm cỡ quốc gia bao gồm đình, đền, chùa, lăng, tẩm… mang đậm nét văn hóa làng xã Việt Nam.

Công trình được khởi công xây dựng vào năm 1700 và hoàn thành vào năm 1736. Công lớn thuộc về quan Nguyễn Thạc Lương (người Đình Bảng) cùng người vợ đảm đang Nguyễn Thị Nguyên (quê Thanh Hóa) đã mua gỗ lim về dâng làng để dựng nên ngôi đình trường tồn cùng thời gian.

Đình Bảng thờ 3 vị thành hoàng: Cao Sơn đại vương (Thần Đất), Thủy bá đại vương (Thần Nước) và Bạch lệ đại vương (Thần Trồng Trọt). Tòa Bái Đường có hình chữ nhật, chiều dài 20m, chiều rộng 14m, được chia thành bảy gian hai chái nằm trên nền cao bó đá xanh có bậc cấp. Sự đồ sộ của ngôi đình thể hiện qua phần mái tỏa rộng cùng hệ thống khoảng 60 cột lim lớn nhỏ có đường kính từ 0,55m đến 0,65m.

Hoa văn trang trí trên các cấu kiện kiến trúc rất đa dạng, chạm trổ tinh vi và hài hòa. Khung đình gắn kết chắc chắn bằng các loại mộng. Mỗi bức chạm khắc tại đây là một tác phẩm độc nhất vô nhị như: bức Bát mã quần phi (tám con ngựa nhởn nhơ trên đồng cỏ thanh bình), bức Lưỡng nghê phục chầu, cùng các bức chạm rồng tuyệt xảo như Long vân đại hội, Ngũ long tranh châu, Lục long ngự thiên…

2. Đình Thổ Hà (Bắc Giang)

Đình Thổ Hà nằm tại làng Thổ Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Ngôi đình cổ này được dựng vào thời vua Lê Hy Tông trên khu đất rộng 3.000m² có nhiều cây cổ thụ bao quanh. Đình xây theo kiểu chữ “Công”, tòa bái đường dài 27m, rộng 16m, đặt trên nền cao 0,5m bó đá tảng xanh chia làm ba cấp. Mái đình lợp ngói mũi hài to bản, bốn góc là các đầu đao cong vút. Đầu bờ nóc uốn quanh hình lưỡi liềm, góc mái gắn nghê và thú nhỏ bằng sành nung già lửa đỏ tía. Hệ thống kiến trúc có 22 đầu bẩy lực lưỡng chạm rồng, mây, nghê, thú chau chuốt. Bái đường gồm 7 gian với 48 cột lim, bộ khung mái chạm trổ tinh vi.

Đặc biệt, đình lưu giữ nhiều hình ảnh thiếu nữ mặc váy dài, yếm, tóc búi hoặc chít khăn với nét mặt rạng rỡ trong tư thế cưỡi phượng, đè rồng hoặc nhảy múa giữa các lớp mây. Lòng bái đường lát đá xanh nhẵn bóng. Bức cửa võng thếp vàng chạm trổ lộng lẫy tạo nên sự trang nghiêm cổ kính. Theo tấm bia cổ ghi lại, đình Thổ Hà là kết quả đóng góp công sức của toàn thể dân làng và là niềm tự hào của các thế hệ người dân nơi đây.

3. Đình Vạn Phúc (Hà Nội)

Đình Vạn Phúc được dựng trên nền đất xưa thuộc làng Vạn Phúc, tổng Nội, huyện Vĩnh Thuận (còn có tên gọi khác là đình Vạn Bảo, đặt theo tên một trại tại đây). Hiện nay, đình tọa lạc trong một ngõ nhỏ thuộc phố Đội Cấn, quận Ba Đình, Hà Nội.

Đình tôn thờ Linh Lang Đại vương (hoàng tử Hoằng Chân) – vị tướng giỏi có công chống giặc Tống năm 1077 trên sông Cầu (sông Như Nguyệt). Lễ hội đình Vạn Phúc diễn ra vào ngày 10 tháng 2 âm lịch hàng năm. Đình sở hữu cỗ kiệu đặc biệt có kích thước lớn, có thể tháo rời cất vào hòm sau khi rước xong. Nơi đây còn lưu giữ chiếc trống lớn nhất Hà Nội, mỗi mặt trống phải căng cả cỗ da của con trâu mộng, khi đánh lên âm thanh vang xa khắp Thập tam trại. Đình Vạn Phúc được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa vào năm 1992.

4. Đình Hàng Kênh (Hải Phòng)

Đình Hàng Kênh (tên chữ là Nhân Thọ đình) nằm trên đường Nguyễn Công Trứ, phường Hàng Kênh, quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng. Bia ký tại di tích ghi nhận đình được khởi dựng vào năm 1719 dưới đời vua Lê Dụ Tông và trải qua quá trình trùng tạo từ năm 1841 đến năm 1850.

Đình tọa lạc trên khuôn viên rộng khoảng 6.000m² với bố cục truyền thống: đại đình, tòa ống muống và hậu cung. Bên cạnh kiến trúc chính còn có hai tòa giải vũ, văn miếu và hồ bán nguyệt. Tòa đại đình gồm 7 gian, mái lợp ngói mũi hài, đầu đao cong vút. Khung chịu lực bằng gỗ lim gồm 42 cột cao hơn 5m, chu vi cột gần 2m, kê trên chân tảng đá xanh chạm nổi hình bông sen.

Điểm độc đáo của tòa đại đình nằm ở các mảng trang trí chạm khắc cầu kỳ như chạm bong hình, chạm nổi, chạm thủng trên xà cột, câu đầu, bẩy hiên, cốn… Tạo nên không gian điêu khắc nhiều tầng lớp với đề tài rồng, mây, hoa lá, kỳ lân, phượng. Hơn 100 mảng điêu khắc ghi nhận gần 400 con rồng quấn quýt bên cỏ cây, hoa lá. Ngoài ra, đình Hàng Kênh còn bảo lưu kiểu kiến trúc ván sàn lòng thuyền hiếm có.

Tòa hậu cung thờ Ngô Vương Quyền – người đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938, giành lại độc lập cho dân tộc. Tượng Ngô Quyền ngồi trên ngai rồng trong tư thế thiết triều, phía trước có chiếc thuyền nhỏ và khúc gỗ tượng trưng cho hàng cọc trên sông Bạch Đằng. Đình Hàng Kênh được Nhà nước xếp hạng di tích vào năm 1962.

5. Cụm Di Tích Đình Chùa Cốc Liễn (Hải Phòng)

Đình chùa Cốc Liễn thuộc xã Minh Tân, huyện Kiến Thụy, cách trung tâm thành phố Hải Phòng khoảng 20km. Trước năm 1945, nơi đây là xã Cốc Liễn, tổng Sâm Linh, phủ Kiến Thụy, tỉnh Kiến An. Tên gọi Cốc Liễn xuất hiện muộn nhất trước thế kỷ XVII (trước đây gọi là Trang Minh Liễn, đến đời Thành Thái 1889 – 1907 mới đổi thành Cốc Liễn).

Đình Cốc Liễn thờ vị thành hoàng tên hiệu Đông An (즉 Chử Đồng Tử) – một trong bốn vị thần bất tử (Tứ bất tử) trong tâm thức dân gian Việt Nam. Theo truyền thuyết, Chử Đồng Tử từng ra miền biển buôn bán, học Phật, được nhà sư ở Nam Hải truyền pháp thuật. Khi trở về, ông ghé lại bến thuyền làng Minh Liễn và cứu sống bà Đa bị chết đuối. Mẹ con bà Đa cùng dân làng đã lập miếu thờ vị thần Đông An. Ban đầu thần được thờ bằng long ngai, bài vị tại miếu, về sau lập thêm ngôi đình như hiện nay. Cả tổng Sâm Linh xưa đều tôn vinh thần Đông An là Đức thánh cả thượng đẳng tối linh.

Vào đầu thế kỷ XVII, vua Lê Thần Tông (hiệu Vĩnh Tộ) cầm quân ra miền Hải Đông tiễu trừ giặc loạn. Khi tạm lùi quân đến Trang Minh Liễn, vua vào ngôi cổ miếu lễ bái thì trời đất nổi phong ba làm quân giặc kinh hoàng. Quân ta thừa thế đánh tan quân giặc. Vua ban sắc phong kèm mỹ tự Kinh thiên vĩ địa Đại vương cho Trang Minh Liễn phụng thờ. Sắc phong đầu tiên mang niên hiệu Vĩnh Tộ năm thứ 6 (1624) vẫn được dân làng lưu giữ.

Dân làng Cốc Liễn cũng phục dựng ngôi chùa làng bên cạnh đình thành cụm di tích lịch sử văn hóa. Chùa có tên chữ là Minh Quang tự, lưu giữ nhiều tế khí và tượng Phật cổ niên đại thế kỷ XVII, XVIII, XIX như tượng Tam Thế, A di Đà, Thánh tăng, Đức ông. Đình Cốc Liễn hiện còn lưu giữ 20 đạo sắc phong quý từ đời Lê Thần Tông đến đời vua Khải Định. Lễ hội truyền thống hàng năm diễn ra vào các ngày mồng 1 tháng giêng, mồng 10 tháng 2, mồng 10 tháng 4, mồng 5 tháng 5 và ngày 15 tháng 8 âm lịch.