Tọa lạc tại phường Đội Cấn, quận Ba Đình, thành phố Hà Nội, đình Đại Yên là một thiết chế văn hóa lâu đời, gắn liền với tiến trình hình thành làng Đại Yên nằm ở phía tây kinh thành Thăng Long từ các triều đại Lý và Trần.
Thần tích về Ngọc Hoa công chúa và truyền thống đánh giặc
Ngôi đình này tôn nghiêm thờ thành hoàng làng là Ngọc Hoa công chúa, một thiếu nữ mới 9 tuổi từng lập công lớn trong chiến dịch đánh đuổi quân Chàm do Chế Ma Na cầm đầu vào năm 1104. Phụ thân của nàng vốn là người gốc huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa, ra kinh đô Thăng Long sinh sống bằng nghề dạy học, sau đó kết duyên cùng người phụ nữ làng Đại Yên (thuộc vùng Đại Bì xưa) và sinh ra Ngọc Hoa.
Dưới triều Lý, khi Chế Ma Na đem quân lấn chiếm lãnh thổ nước ta, tiểu thư Ngọc Hoa dẫu mới chín tuổi nhưng đã phát triển cao lớn như một thiếu nữ trưởng thành. Nàng bèn cải trang thành nam nhi, cùng cha đi tuyển mộ nghĩa quân tham gia dẹp loạn. Đến chiến địa, đôi bên giao tranh nhiều bận nhưng vẫn chưa phân định thắng bại. Sáng kiến xuất hiện khi nàng Hoa giả dạng thành cô gái bán trầu cau cùng thuốc lào để thâm nhập trực tiếp vào hàng ngũ giặc. Nhờ vậy, nàng thu thập được nhiều tình báo quan trọng và chuyển về cho đại quân ta. Chọn đúng thời điểm thích hợp, nàng phát hiệu lệnh để quân ta ào ạt tấn công tiêu diệt địch khiến quân giặc phải tháo chạy. Khi hòa bình lập lại, nàng xin phép trở về quê mẹ tại làng Đại Yên và qua đời tại đó. Nhà vua ban chiếu sắc phong nàng làm Ngọc Hoa công chúa, đồng thời nhân dân suy tôn nàng làm thành hoàng làng.
Bên cạnh chức năng tín ngưỡng, trong giai đoạn từ năm 1935 đến 1936, ngôi đình còn là địa điểm hoạt động truyền bá chữ quốc ngữ và là nơi tập võ thuật cho thanh niên trong công cuộc bảo vệ xóm làng.
Kiến trúc độc đáo và nghệ thuật điêu khắc
Theo tài liệu phong thủy cổ, làng Đại Yên nằm trên hình thế lưng rùa và vị trí đình làng tọa lạc ngay phần đầu rùa. Chiếu theo dòng chữ ghi khắc trên nóc mái, ngôi đình từng trải qua đợt trùng tu lớn vào năm 1886.
Công trình hướng về phía tây, phía trước sở hữu một giếng nước trong xanh, cấu trúc bao gồm cổng ra vào, sân lát gạch, hai dãy tả vu và hữu vu, nhà tiền tế, đại bái cùng hậu cung. Phía sau khu di tích còn có phần mộ của công chúa Ngọc Hoa được xây đắp theo hình vuông. Điểm nhấn đặc sắc nằm ở nhà tiền tế với kết cấu vì kèo trụ trốn, bốn góc chân cột vươn ra bốn chiếc bẩy, riêng bốn gian phụ được lót kín theo kiểu vòm cuốn vỏ cua – một dạng thức kiến trúc cực kỳ hiếm thấy tại các ngôi đình, chùa khu vực miền Bắc, mang hơi hướng phong cách kiến trúc đền chùa tại xứ Huế. Các bức cốn của nhà tiền tế trang trí họa tiết vân xoắn kết hợp lá cúc cách điệu. Trong khi đó, nhà đại bái có quy mô nhỏ hơn với ba gian và bốn hàng chân cột, tường hồi bít đốc, kết cấu vì kèo kiểu giá chiêng chồng giường con nhị nhưng thay cột trốn bằng hai giường cụt. Họa tiết trang trí tại đây khá đơn giản, chủ yếu dùng các đường vân xoắn tạo khối lớn ở đầu giường lẫn đầu quá giang, kết hợp các hình vẽ rồng cuốn thủy, rồng cuốn cột trên các cột sơn son thếp vàng.
Kho tàng di vật và quyết định xếp hạng di tích
Đình Đại Yên hiện vẫn bảo tồn được nhiều cổ vật mang giá trị cao gồm: 3 câu đối gỗ, 3 bức hoành phi, 1 lọ lục bình, 1 chóe, 4 hương án và 2 bộ cửa võng.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử cùng kiến trúc nghệ thuật, đình Đại Yên đã chính thức được Bộ Văn hoá – Thông tin xếp hạng là di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật vào ngày 27/12/1990.
