Đền Hoành Sơn: Di Tích Kiến Trúc Nghệ Thuật Làng Vĩnh Thịnh, Đại Áng

Đền Hoành Sơn thuộc địa phận xã Đại Áng, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội. Đây là công trình tín ngưỡng tâm linh lâu đời của dân làng Vĩnh Thịnh, nơi phụng thờ Mẫu Liễu Hạnh – vị thần chủ đã âm phù che chở cho tướng quân Phạm Xa (hiện đang được phối thờ tại ngôi đình làng kế bên), giúp vị anh hùng dân tộc Lê Lợi đánh bại quân Minh xâm lược và chém đầu Liễu Thăng tại ải Chi Lăng – Lạng Sơn.

Vị Thế Tọa Lạc Và Không Gian Tổng Thể Của Đền

Ngôi đền được xây dựng trên một gò đất cao ráo, thoáng đãng ngay trung tâm khu dân cư trù phú của làng Vĩnh Thịnh, mặt tiền hướng về phía đông nam đón sinh khí. Chuỗi công trình được bố cục liên hoàn từ ngoài vào trong theo trật tự: cổng tam quan, hai dãy nhà tả mạc – hữu mạc, tòa tiền tế, phần ống muống (nhà cầu) và cuối cùng là hậu cung thâm nghiêm.

Hạng mục tam quan mang hình thức tam quan trụ biểu mộc mạc. Trên đỉnh mỗi cột trụ tạo tác hình quả dành, phía dưới đặt lồng đèn trang trí bốn ô hình chữ nhật đắp nổi bộ tứ linh (long, ly, quy, phượng) tinh xảo, hai phía bên trổ hai lối cửa giả. Bước qua cổng tam quan là khoảng sân rộng mở, liền kề hai bên sân là hai dãy nhà tả – hữu mạc theo lối đầu hồi bít đốc, kết cấu khung vì kèo quá giang được bào trơn đóng bén mộc mạc.

Nghệ Thuật Chạm Khắc Tinh Tế Tại Tòa Tiền Tế

Tòa tiền tế sở hữu quy mô 5 gian với 6 hàng chân cột vững chãi. Bộ khung chịu lực ứng dụng phương thức liên kết truyền thống “thượng chồng rường hạ kẻ và bẩy hiên”. Nghệ thuật trang trí điêu khắc gỗ tại đây đạt độ tinh xảo cao, phô diễn tài hoa của người thợ xưa:

• Kỹ thuật chạm lộng hình tượng rồng mây xen lẫn hoa lá mềm mại hiện diện ở vì gian giữa cùng hai gian bên.
• Bốn đầu dư của hai vì kèo tại gian chính giữa được chạm thủng công phu kết hợp nghệ thuật chạm lộng đầu rồng dũng mãnh.
• Hệ thống bức cốn phong phú sắc thái: vừa có mảng chạm tứ linh uy nghiêm, vừa có mảng chạm mượn hình tượng mỹ thuật dân gian tái hiện điển tích thời nhà Trần.

Đặc sắc nhất là bức cốn miêu tả một góc có đuôi ngựa lấp ló dưới chân cột cờ, phía trong tái hiện cảnh hai người đang so kiếm. Gian giữa cốn gỗ để trống một chiếc ngai vàng trang nghiêm bên dưới lọng che, phía xa là hình bóng hai vị quan văn võ cung kính chầu hầu; góc cuối bức cốn xuất hiện người lính áo đỏ hông đeo kiếm, chắp tay trước ngực thành kính, kế bên là binh lính cầm cờ và hai người đứng cạnh; phía xa thấp thoáng bóng dáng vị tăng ni diện mạo phúc hậu cùng ngôi bảo tháp cổ kính.

Hình ảnh này gợi mở về sự kiện vua Trần Nhân Tông sau khi đánh đuổi giặc Nguyên Mông đã dứt bỏ ngai vàng để lên non thiêng Yên Tử tu hành sáng lập Thiền phái Trúc Lâm. Đề tài độc đáo này hầu như chưa từng bắt gặp ở các ngôi chùa cổ Việt Nam, nhưng lại được chạm khắc ngay trong đền Hoành Sơn, cho thấy hiện tượng giao thoa hòa hợp sâu sắc giữa Phật giáo và Đạo giáo.

Bên cạnh đó, các bức cốn khác còn thể hiện khung cảnh thế giới thần tiên thoát tục, sự tích người tiều phu… Đây là những di sản điêu khắc mẫu mực phản ánh phong cách kiến trúc cổ truyền Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, đưa người thưởng lãm bước vào thế giới thần bí đầy cuốn hút của Đạo giáo dân gian.

Kiến Trúc Ống Muống Và Không Gian Hậu Cung

Hạng mục ống muống (nhà cầu) gồm 3 gian thiết kế đơn giản, bề mặt gỗ chủ yếu bào trơn soi chỉ nhẹ nhàng. Gian chính giữa ống muống hiện bảo lưu một cỗ hương án gỗ cổ sơn son thếp vàng chạm lộng và chạm thủng rực rỡ, trang trí đề tài vân mây, hoa lá, ngọn lửa vờn quanh cùng các mảng đắp nổi phong cảnh mây núi đối xứng hài hòa.

Khu vực hậu cung được bài trí kín đáo, hệ thống cửa gỗ gia công mộc mạc theo kiểu “kèo cầu quá giang”. Bên trong cung cấm đặt 3 khám thờ cùng pho tượng Thánh chúa Liễu Hạnh sơn son lộng lẫy ngự trị giữa chốn linh thiêng.

Giá Trị Di Sản Và Lịch Sử Xếp Hạng

Hiện nay, đền Hoành Sơn còn lưu giữ khối lượng lớn đồ thờ tự bằng gỗ quý, đồ gốm sứ cổ cùng các mảng điêu khắc mang đậm dấu ấn phong cách mỹ thuật thời cuối Lê – đầu Nguyễn giàu giá trị lịch sử và thẩm mỹ.

Ghi nhận những giá trị văn hóa và nghệ thuật đặc sắc ấy, Bộ Văn hóa – Thông tin đã chính thức ban hành quyết định xếp hạng đền Hoành Sơn là Di tích kiến trúc, nghệ thuật cấp quốc gia vào ngày 02/10/1991.