Đền Cổ Loa tọa lạc trong khu di tích Cổ Loa, thuộc địa bàn xã Cổ Loa, huyện Đông Anh, thủ đô Hà Nội.
Đền Cổ Loa và những dấu ấn lịch sử
Bên trong khu di tích Cổ Loa có ngôi đình làng Cổ Loa. Tại đây treo một bức hoành phi đề bốn chữ Ngự triều di quy. Theo truyền thuyết dân gian, vị trí này chính là nền móng của điện ngự triều năm xưa, nơi các quan lại trong triều đại An Dương Vương tề tựu hội họp. Trên cột trụ của đình còn lưu giữ đôi câu đối do Tôn Thất Thuyết đề tặng. Ông là vị thủ lĩnh kiên cường lãnh đạo phong trào chống thực dân Pháp vào giai đoạn cuối thế kỷ 19:
“Tặc đáo Loa Thành tùy diệt một
Điện vô nỗ bảo vẫn uy linh”
Bản dịch nghĩa như sau:
“Giặc đến thành Loa phải tiêu diệt hết
Điện không nỏ báu vẫn linh thiêng”
Am Bà Chúa và miếu thờ công chúa Mị Châu
Nằm sát cạnh ngôi đình là am Bà Chúa, vốn là ngôi miếu thờ công chúa Mị Châu, được che bóng bởi gốc cây đa cổ thụ lâu năm. Bên trong không gian am có một phiến đá hình người không đầu. Theo lời kể của các cụ cao niên trong vùng, đó chính là bức tượng tượng trưng cho công chúa Mị Châu năm xưa bị vua cha An Dương Vương chém đầu. Trên vách tường của am có treo một bức hoành phi ghi lại bài thơ chữ Hán do danh nhân Chu Mạnh Trinh sáng tác.
Đền Thượng và giếng Ngọc lịch sử
Đi qua khu vực am Mị Châu sẽ tới đền Thượng, hay còn gọi là đền thờ vua An Dương Vương. Ngôi đền này được khởi công xây dựng lại vào giai đoạn đầu thế kỷ 20, trong đó đôi rồng đá đặt ở bậc tam cấp là những di vật cổ có từ thời nhà Trần hoặc thời Lê sơ. Phía bên trong đền đặt bức tượng An Dương Vương mới được đúc. Ngay trước khuôn viên đền là Ngọc Tỉnh (giếng Ngọc). Theo tương truyền, đây từng là nơi Trọng Thủy đã nhảy xuống tự vẫn vì cảm thấy hối hận. Chuyện xưa kể lại rằng nếu đem nước từ giếng này để rửa ngọc trai thì hạt ngọc sẽ sáng lên bội phần.
Các dấu tích khảo cổ và giá trị văn hóa tại Cổ Loa
Bên cạnh các công trình kiến trúc trên, trong khu vực ba vòng thành đất còn tồn tại nhiều dải đất mang tên gọi đặc biệt:
- Ngũ Xa Đài: Nơi vua Thục từng tập hợp binh sĩ để luyện tập bắn cung nỏ.
- Vương thuyền: Vị trí đóng vai trò là căn cứ thủy quân.
Trong những thập kỷ gần đây, ngành khảo cổ học đã tiến hành khai quật và phát hiện ra nhiều di chỉ gồm đồ đá cùng đồ đồng nằm rải rác khắp khu vực Cổ Loa. Riêng tại khu vực Ba Cau, các nhà khoa học đã tìm thấy một kho vũ khí cổ đại với số lượng lên đến hàng vạn mũi tên đồng loại hai và ba ngạnh. Thêm vào đó, nhiều hiện vật khác như rìu, lưỡi cày, vỏ trấu, xương động vật và cả những chiếc trống đồng (được phát hiện vào năm 1982) cũng lộ diện tại đây.
Những chiếc trống đồng Cổ Loa được xếp vào nhóm trống đồng cổ xưa nhất và đạt độ tinh xảo đẹp nhất của nền văn minh Đông Sơn rực rỡ.
Cho đến nay, Cổ Loa vẫn giữ vị thế là một trong những khu di tích lịch sử mang tính tiêu biểu hàng đầu của dân tộc cũng như của vùng đất Hà Nội ngàn năm văn hiến. Toàn bộ khu di tích Cổ Loa đã được Bộ Văn hóa – Thông tin chính thức xếp hạng là di tích lịch sử, khảo cổ, kiến trúc và nghệ thuật vào ngày 28 tháng 4 năm 1962.
