I. Tổng Quan Các Ngày Lễ Tiết Truyền Thống Trong Năm
Hệ thống lễ tiết diễn ra trong suốt một năm âm lịch thường bao gồm các dịp quan trọng: Tết Nguyên Đán, lễ Thượng Nguyên, lễ tưởng niệm các Vị Tổ nghề (vào tháng 2 Âm lịch), tiết Thanh Minh (tháng 3 Âm lịch), Tết Hàn Thực (vào ngày 3 tháng 3), Tết Đoan Ngọ (vào ngày 5 tháng 5), lễ Thất Tịch (vào ngày 7 tháng 7), lễ Trung Nguyên (vào ngày 15 tháng 7), Tết Trung Thu (vào ngày 15 tháng 8), lễ Trùng Cửu (vào ngày 9 tháng 9), cùng lễ Trùng Thập (vào ngày 10 tháng 10).
Riêng giai đoạn tháng 11 và tháng Chạp, nhờ điều kiện thời tiết tương đối khô ráo, dân gian thường tiến hành việc tu sửa hoặc bốc mộ, tổ chức lễ kỷ niệm Khổng Tử, tôn vinh các vị danh y, thực hiện lễ hiến xảo và cúng tế Thần Tài.
II. Nguồn Gốc Lịch Sử Và Ý Nghĩa Của Tết Nguyên Đán
Trong các ngày lễ, Tết Nguyên Đán chính là dịp lễ lớn khởi đầu cho cả năm (chiết tự theo nghĩa Hán Việt: “Nguyên” mang nghĩa là sự bắt đầu một năm, còn “Đán” tức là buổi sớm mai). Thời điểm khởi đầu ngày Tết tính từ ngày 1 tháng Giêng. Tháng Giêng ứng với tháng Dần – cột mốc đánh dấu sự kết thúc của mùa đông giá lạnh để mở ra mùa xuân ấm áp. Đây là lúc cây cối đâm chồi nảy lộc, muôn hoa đua nở, lòng người tràn ngập khởi sắc cùng niềm hy vọng hướng về một năm mới trọn vẹn thắng lợi và thành công.
1. Lịch sử xác định tháng Giêng là tháng Dần
Dựa theo các ghi chép trong thư tịch cổ, ngay từ thời nhà Hạ ở Trung Quốc (kéo dài từ khoảng năm 2205 TCN đến năm 1766 TCN), người ta đã chọn tháng Giêng – tháng khởi đầu năm mới – chính là tháng Dần. Dù về sau các triều đại Ân, Chu hay Tần Thủy Hoàng có thay đổi quy ước này, nhưng tới thời Hán Vũ Đế (năm 140 TCN), chính sách chọn tháng đầu năm là tháng Dần của nhà Hạ lại được phục hồi và duy trì liên tục cho đến tận ngày nay.
2. Giá trị văn hóa tinh thần của Tết cổ truyền
Người dân Việt Nam tôn vinh Tết Nguyên Đán là dịp lễ tiết quan trọng bậc nhất trong năm. Tương tự như tại Trung Quốc, Nhật Bản hay Triều Tiên, Tết Nguyên Đán trải qua hàng ngàn năm lịch sử đã trở thành niềm vui chung của toàn thể dân tộc.
Bất kể tầng lớp hay lứa tuổi nào trong xã hội, từ người giàu có đến người bình dân nghèo túng, tất cả đều coi Tết Nguyên Đán là một sinh hoạt văn hóa thiết yếu mỗi khi xuân về. Khi Tết tiệm cận, khắp các làng xóm, ngõ ngách và nhà cửa đều được quét dọn sạch sẽ. Từng đồ dùng sinh hoạt trong gia đình như nồi niêu, bát đũa đều được lau chùi, cọ rửa kỹ lưỡng nhằm đón chào năm mới với mong cầu nhiều may mắn.
Những gia đình giàu có, dư dả sẽ vui vẻ đón Tết sao cho trọn vẹn may mắn. Ngược lại, người còn nghèo túng cũng nỗ lực trả hết nợ nần để tâm hồn được thanh thản. Dù điều kiện ít hay nhiều thì ai nấy đều hân hoan, tất bật chuẩn bị đón chào mùa xuân mới mang theo tràn ngập hy vọng. Nhờ đó, từ người giàu đến người nghèo đều cố gắng tạo nên diện mạo tươi vui trong những ngày xuân sau trọn một năm lao động vất vả.
III. Nghi Lễ Thờ Cúng Và Các Phong Tục Ngày Tết
Mỗi dịp Tết đến là lúc các thành viên trong gia đình sum họp, cùng nhau chia sẻ những sẻ chia, vui buồn trong suốt năm qua. Bạn bè có cơ hội gặp gỡ, tay bắt mặt mừng và trao nhau những lời chúc mừng một năm mới đạt nhiều thắng lợi mới. Đây cũng là thời điểm quan trọng để mỗi người đền ơn đáp nghĩa, ôn cổ trí tân.
Dưới không gian linh thiêng của mái đình, mái chùa, nhà từ đường dòng họ hay bên bàn thờ Gia tiên, mọi nỗi niềm đều được cởi mở. Những tâm niệm hướng về Phật, Thánh, Gia thần và Gia tiên được tỏ bày nhằm hướng tới ước nguyện một năm mới công tác tiến bộ, buôn bán đắt hàng, sức khỏe dồi dào, gia đình hạnh phúc, mùa màng bội thu, cùng mong ước trọn vẹn “phú, quý, thọ, khang, ninh”.
Theo phong tục cổ truyền của dân tộc, không khí Tết Nguyên Đán thực tế đã bắt đầu được tính từ chiều ngày 23 tháng Chạp. Đây là thời điểm ông Táo thực hiện chuyến chầu trời để báo cáo với Ngọc Hoàng Thượng đế về toàn bộ hành vi của gia chủ trong năm, tạo nên tục lệ tiễn ông Táo chầu Trời quen thuộc của người Việt.
