Trong các nghi lễ thờ cúng truyền thống của người Việt, lễ vật cúng tế là phần không thể thiếu. Mâm lễ có thể đơn sơ vài thứ hoa quả, chén nước, trầu cau; cũng có khi là một mâm cỗ được chuẩn bị công phu, tùy theo từng nghi lễ, đối tượng thờ và hoàn cảnh của gia đình.
Cốt lõi của việc dâng lễ không nằm ở chuyện mâm cao cỗ đầy hay lễ vật đắt tiền. Người xưa coi trọng tấm lòng thành, sự sạch sẽ, chu đáo và ý nghĩa của từng lễ vật khi dâng lên tổ tiên, thần linh.
Lễ vật cúng tế có những nhóm nào?
Lễ vật trong nghi lễ truyền thống khá đa dạng. Nếu xét theo cách chuẩn bị, có thể chia thành hai nhóm lớn: lễ vật tự nhiên, chưa qua chế biến và lễ vật đã qua chế biến.
Lễ vật tự nhiên: hoa, quả, nước, ngũ cốc…
Nhóm này gồm những thứ như hoa, quả, ngũ cốc, nước, trầu cau… Đây đều là những lễ vật gần gũi với đời sống thường ngày, mang dáng vẻ mộc mạc, thanh sạch.
Hoa quả thường được chọn theo mùa, vừa thể hiện sự giản dị vừa cho thấy những gì gia đình có được thì đem dâng lên tổ tiên, thần linh. Trầu cau cũng là lễ vật quen thuộc trong phong tục của người Việt, gắn với tập quán giao tiếp và đời sống văn hóa từ lâu đời.
Trong Vân Đài Loại Ngữ của Lê Quý Đôn, vào thời Minh có ghi việc vua Thái Tổ quy định hằng tháng quan lại phải dâng rau canh và táo để thực hiện nghi lễ “thích thái”. Rau và táo xuất hiện trong các nghi thức tế lễ cũng cho thấy những lễ vật có nguồn gốc tự nhiên, thanh khiết từng được coi trọng như thế nào.
Lễ vật đã qua chế biến
Nhóm thứ hai là những món ăn đã được nấu chín, luộc, thái, hoặc chế biến thành các món ăn để đưa lên mâm lễ. Cách chuẩn bị có thể theo quy định của từng nghi lễ, hoặc tùy vào lệ gia đình, nhất là trong những lễ cúng giỗ.
Một điểm được nhấn mạnh trong quan niệm xưa là thực phẩm dùng làm lễ nên có nguồn gốc từ sự chăn nuôi, trồng trọt của con người, thể hiện công sức nuôi dưỡng và tạo ra thức ăn. Vì vậy, lễ vật không dùng các loại thú rừng săn bắt làm vật phẩm cúng tế.
Quan niệm này cũng giải thích vì sao khi nói đến vật nuôi dùng trong lễ tế, người xưa thường nhắc đến những con vật đã được con người thuần hóa và nuôi dưỡng như trâu, bò, dê, lợn, gà…
Tam sinh là gì?
Trong các nghi lễ cổ truyền, tam sinh là một dạng lễ vật được nhắc đến khá nhiều. Đây là ba loại vật nuôi: Lợn, gà, cá dùng làm vật tế, thể hiện quy mô và tính chất của nghi lễ.
Theo sách Chu Lễ được Chu Hy chú giải, lục sinh là sáu loài vật dùng trong tế lễ, gồm ngựa, bò, dê, lợn, chó và gà. Đây là những vật nuôi trong nhà được dùng làm lễ vật.
Từ đó, trong những nghi lễ có quy mô lớn, việc dùng cả con vật làm lễ không chỉ thể hiện sự trang trọng của nghi thức mà còn cho thấy lòng thành của người hành lễ đối với thần linh và tổ tiên.
Vì sao ngày xưa còn dùng nước để cúng?
Trong nghi lễ cổ, trước khi có rượu để dùng trong tế lễ, có khi người ta dùng nước làm lễ. Nước vì thế còn được gọi là huyền tửu, tức thứ “rượu” trong, không màu, được coi là cao hơn cả rượu ở một số quan niệm thời xưa.
Điều này gắn với thời kỳ con người chưa sử dụng rượu phổ biến và còn giữ nhiều hình thức lễ nghi mang tính nguyên sơ.
Tam sinh và ý nghĩa của việc dùng nguyên con
Khi con người đã thuần hóa và nuôi dưỡng vật nuôi, việc dùng cả con vật để cúng tế được gọi là cúng con sinh. Trong những nghi lễ lớn, tam sinh thường được dùng để thể hiện quy mô và sự trang trọng của lễ tế.
Nếu tam sinh được chế biến thành các món ăn rồi bày trên mâm thì gọi là cỗ bàn. Hình thức này về sau trở nên gần gũi hơn với đời sống sinh hoạt của người dân.
Người Việt cũng đặc biệt coi trọng trầu cau. Vì vậy, trong nhiều lễ vật truyền thống, trầu cau thường được chuẩn bị cùng các lễ vật khác.
Thái lao và thiếu lao khác nhau thế nào?
Trong lễ tế thời cổ, tam sinh còn được phân biệt theo quy mô. Đại tam sinh còn gọi là Thái lao, gồm trâu, dê và lợn. Đây là lễ vật thường dùng trong những nghi lễ lớn của hoàng gia hoặc giới quý tộc.
Trong khi đó, Tiểu tam sinh, còn gọi là Thiếu lao, gồm lợn, dê và một số vật tế nhỏ hơn tùy nghi lễ. Trong dân gian, hình thức này được giản lược để phù hợp với điều kiện thực tế nhưng vẫn giữ được ý nghĩa của lễ tế.
Thời xưa, lễ vật còn có sự phân biệt theo địa vị xã hội. Thiên tử dùng Thái lao, tức đủ trâu, dê, lợn; còn chư hầu và đại phu dùng Thiếu lao với quy mô nhỏ hơn.
Vì sao tam sinh thường phải để nguyên con?
Trong lễ tế cổ, tam sinh thường được để nguyên con, có đủ da, lông, thịt. Bởi vậy mới có nghi tiết “mao huyết” trong cuộc tế, nhằm thể hiện sự thành kính thông qua việc dâng lễ vật còn nguyên vẹn.
Đến thời Trung đại, trong dân gian xuất hiện nhiều cách giản lược tam sinh để nghi lễ bớt cầu kỳ nhưng vẫn giữ được sự trang nghiêm cần thiết.
Mâm cỗ cúng truyền thống có những món gì?
Theo cách làm cỗ truyền thống, lễ vật sau khi được sơ chế sẽ được nấu chín rồi bày biện lên mâm. Trong đó, có những món mang ý nghĩa riêng và được giữ lại qua nhiều đời.
Một cách làm thường gặp là bát canh. Trong mâm lễ, bát canh được coi trọng. Có thể là nước luộc thịt hoặc món luộc giữ nguyên hương vị mộc mạc, không nêm nhiều gia vị.
Tiếp đó là bát hoa canh, tức món canh đã được chế biến và nêm nếm gia vị. Món ăn này tượng trưng cho sự hài hòa, đủ đầy và sự khéo léo của người làm cỗ.
Cách chuẩn bị mâm lễ như vậy vừa có phần giữ lại cái mộc mạc của lễ vật ban đầu, vừa đưa vào những món ăn đã được chế biến phù hợp với đời sống.
Cỗ cúng ngày nay đã thay đổi ra sao?
Qua thời gian, tập tục cúng tế đã giản lược đi nhiều. Những lễ nghi cầu kỳ thời xưa không còn được giữ nguyên ở mọi nơi. Phần lớn các gia đình ngày nay chỉ giữ lại những yếu tố cơ bản như tam sinh, hoa quả hoặc các món ăn quen thuộc trong mâm cỗ.
Trên tinh thần “tùy nghi”, “tùy tục” và “phục cổ” trong khả năng thực tế, lễ vật có thể được điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện của từng gia đình. Nếu không thể làm tam sinh nguyên con thì có thể chế biến thành mâm cỗ; hoặc nếu điều kiện không cho phép thì chỉ cần giữ lại một phần lễ vật mang tính biểu trưng.
Cúng mặn hay cúng chay tùy theo đối tượng thờ
Đối với bàn thờ Phật, lễ vật thường được chuẩn bị theo nguyên tắc không sát sinh. Vì vậy, mâm lễ chay có thể gồm hoa, quả, nước, cơm, chè, bánh hoặc những món chay được chế biến phù hợp.
Trong khi đó, với những nghi lễ thờ tổ tiên và tín ngưỡng dân gian, mâm cỗ có thể có lễ mặn tùy theo lệ gia đình và phong tục địa phương.
Lễ vật quan trọng ở tấm lòng thành
Sách Vân Đài Loại Ngữ của Lê Quý Đôn (1726–1784) có chép lời Khổng Tử rằng ý nghĩa của việc cúng tế nằm ở lòng thành, chứ không phải giá trị vật chất của lễ vật.
Vì thế, lễ vật có thể tùy nghi, miễn sao vẫn giữ được ý nghĩa biểu trưng và sự thành kính. Từ những quy định chặt chẽ về tam sinh trong các nghi lễ lớn thời cổ, người dân về sau đã linh hoạt hơn để việc thờ cúng phù hợp với điều kiện thực tế.
Mâm lễ có thể nhiều hay ít, sang trọng hay đơn sơ. Điều đáng giữ lại vẫn là sự sạch sẽ, ngay ngắn và lòng thành của người dâng lễ. Lễ vật không phải để phô trương, càng không phải cứ nhiều tiền mới gọi là có lễ.
Qua nhiều thời kỳ, hình thức cúng tế có thể thay đổi, nhưng ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên, hướng về thần linh và thể hiện lòng thành kính vẫn được người Việt gìn giữ. Ngày nay, việc chuẩn bị lễ vật nên vừa đủ, tránh cầu kỳ quá mức hoặc biến việc cúng lễ thành chuyện phô trương, để những nét đẹp trong phong tục truyền thống được giữ lại một cách tự nhiên.
