Tết Nguyên đán hay còn gọi là Tết Cả, vốn đại diện cho kỳ lễ hội quy mô nhất trong hệ thống lễ tiết truyền thống của người Việt từ hàng ngàn năm qua. Thời điểm này đánh dấu sự chuyển giao giữa năm cũ với năm mới, đồng thời là mốc khởi đầu một vòng quay mới của đất trời cùng muôn vàn cỏ cây.
Ngay từ buổi khai thiên lập địa, Tết Nguyên đán Việt Nam đã ẩn chứa nhiều giá trị nhân văn sâu sắc, phản ánh mối tương quan giữa con người và vũ trụ qua bốn mùa xuân, hạ, thu, đông, gắn liền tư duy “ơn trời mưa nắng phải thì” chân chất của người nông dân cày cấy.
Kỳ nghỉ Tết Nguyên đán còn tạo không gian để mỗi người nhớ về tổ tiên, tìm lại nguồn cội, giao cảm nhân sinh dựa trên đạo lý ăn quả nhớ kẻ trồng cây và thắt chặt tình nghĩa xóm giềng. Nhằm chuẩn bị đón Tết Nguyên đán, các gia đình thường sắm sửa câu đối, tranh dân gian cùng hoa quả. Đây chính là nét đẹp tinh thần thanh khiết của người Việt trong những ngày đầu xuân.
Mùa xuân về, miền Bắc rực rỡ sắc hoa đào, miền Nam ngạt ngào sắc hoa mai. Cả hai loài hoa đều tượng trưng cho phước lộc đầu năm. Bên cạnh đào mai, nhiều nhà còn trưng thêm cây quất chi chít quả vàng mọng ở phòng khách, mang hàm ý về sự may mắn, thịnh vượng và tròn đầy.
Trải qua bao thế hệ, mâm ngũ quả trên bàn thờ gia tiên luôn là thành phần không thể thiếu. Sự kết hợp năm loại trái cây thể hiện ước vọng về cuộc sống đầy đủ, sung túc.
Ở miền Bắc, mâm ngũ quả thường gồm nải chuối xanh, quả bưởi, quả cam (hoặc quýt), hồng và quất. Trong khi đó, người miền Nam lại ưa chuộng dừa xiêm, mãng cầu, đu đủ, xoài xanh kèm nhành sung hoặc loại quả khác. Dịp này, dân tộc ta duy trì nhiều nét phong tục cao đẹp như khai bút, khai canh, hái lộc, chúc Tết, du xuân hay mừng thọ.
1. Phong tục tống cựu nghinh tân
Vào thời điểm cuối năm, các gia đình tập trung quét dọn nhà cửa, sân ngõ, thu gom rác rưởi, cùng xóm giềng dọn dẹp nhà thờ, giặt giũ, cắt tóc, sắm sửa quần áo mới, trang trí bàn thờ, lau chùi bàn ghế, ấm chén và chuẩn bị thực phẩm.
Từ phút giao thừa trở đi, con cháu trong nhà được nhắc nhở không cãi cọ, nghịch ngợm hay nói tục chửi bậy. Người lớn cũng không quở mắng, tra phạt trẻ nhỏ. Mọi người gặp nhau đều tay bắt mặt mừng, trao nhau nụ cười niềm nở và những lời chúc tốt lành.
2. Hái lộc, xông nhà, chúc tết và mừng tuổi
Mỗi người đều gửi gắm hy vọng vào một năm mới dồi dào tài lộc, làm ăn thịnh vượng, khỏe mạnh và thành đạt hơn. Nhiều gia đình tự đi hái lộc tại đình chùa rồi mang về nhà, tự xông đất hoặc dặn trước người “nhẹ vía” mà mình mến tới xông nhà.
Dù một số người không quá tin tục xông đất, họ vẫn e ngại không dám đến nhà ai sớm vì sợ nếu gia chủ gặp chuyện không may trong năm mới lại đổ tại mình “nặng vía”. Do đó, sáng mùng một thường khá ít khách.
Sau giờ giao thừa, nghi thức mừng tuổi chúc Tết diễn ra rộn ràng. Con cháu hướng về ông bà, cha mẹ để gửi lời chúc thọ. Đáp lại, người lớn chuẩn bị sẵn những bao tiền nhỏ để mừng tuổi con trẻ trong nhà, con cháu hàng xóm cũng như bạn bè thân thiết.
Lời chúc Tết thường xoay quanh sức khỏe, phát tài phát lộc. Với những ai gặp rủi ro năm cũ, mọi người sẽ động viên bằng câu “tai qua nạn khỏi” hay “của đi thay người”, nghĩa là tìm thấy cái phúc trong cái họa để hướng tới điều lành. Nhìn chung, những ngày đầu năm người ta luôn kiêng nhắc tới chuyện rủi ro hay xui xẻo.
3. Biếu quà tết và mừng thọ đầu xuân
Việc biếu quà Tết Nguyên đán nhằm bày tỏ ân nghĩa, tình cảm giữa học trò với thầy giáo, bệnh nhân với thầy thuốc, con rể với bố mẹ vợ… Giá trị quà biếu không đo đếm theo giá trị thị trường. Dẫu vậy, không nên quá gò bó câu nệ khiến tình cảm bị hạn chế, tránh tâm lý ngại không đến vì thiếu quà.
Tại Việt Nam, dịp đầu xuân thường diễn ra lễ mừng thọ cho các cụ ở độ tuổi lục tuần, thất tuần, bát tuần, cửu tuần (60, 70, 80, 90 tuổi) tính theo tuổi mụ. Thời điểm ngày Tết ngày xuân rảnh rỗi là lúc con cháu quây quần đông vui.
Cũng trong dịp Tết Nguyên đán, người có chức tước làm lễ khai ấn, học trò sĩ phu khai bút, nhà nông khai canh, người buôn bán mở hàng lấy ngày. Sĩ, Nông, Công, Thương – “Tứ dân bách nghệ” vốn chăm chỉ nên ai cũng mong năm mới vận hội hanh thông, làm ăn suôn sẻ.
Sau mùng một, dù mải vui Tết mọi người vẫn chọn ngày “Khai nghề”, “Làm lấy ngày”. Nếu mùng một tốt thì chiều mùng một có thể bắt đầu. Riêng việc khai bút diễn ra ngay sau giao thừa, gia chủ chọn giờ Hoàng đạo mà không cần tính mùng một là ngày tốt hay xấu.
Người thợ thủ công nếu chưa có ai thuê mướn đầu năm thì tự làm cho gia đình một sản phẩm hoặc dụng cụ nào đó. Người buôn bán vì ai cũng chọn ngày tốt nên phiên chợ đầu xuân vẫn rất đông, dù người bán chỉ bán lấy lệ còn người đi chợ phần lớn để chơi xuân.
4. Trò chơi dân gian và điển tích kiêng hót rác
Ngày xưa, các gia đình nề nếp quanh năm nghiêm cấm con cháu cờ bạc rượu chè, nhưng dịp Tết Nguyên đán – nhất là tối 28, 29 khi quây quần bên nồi bánh chưng – người bố lại cho phép chơi đùa. Tam cúc, cờ gánh, cờ nhảy, cờ tướng, kiệu, chắn, tổ tôm… ai thích trò nào chơi trò ấy. Đến lễ khai hạ tiễn đưa gia tiên, coi như hết Tết, mọi người sẽ xé bộ tam cúc, thu bàn cờ tướng, cất bộ tổ tôm hoặc đốt hóa vàng.
Về nguồn gốc tục kiêng hót rác đổ đi trong ba ngày Tết Nguyên đán, cuốn “Sưu thần ký” có kể câu chuyện về người lái buôn tên Âu Minh. Khi đi qua hồ Thanh Thảo, Âu Minh được thủy thần tặng cho người tớ gái tên Như Nguyên. Từ khi đưa Như Nguyên về nhà, công việc làm ăn của ông trở nên giàu có.
Đến mùng một Tết Nguyên đán, Âu Minh đánh Như Nguyên khiến nó sợ hãi chui vào đống rác rồi biến mất. Kể từ đó, nhà Âu Minh sa sút rồi trở lại nghèo khó. Phong tục kiêng hót rác ngày Tết Nguyên đán cũng từ điển tích này mà ra.
Ngày mùng một là ngày mở đầu năm mới, gia chủ trước hết phải thắp hương Tổ tiên xong xuôi mới đi làm việc khác. Trưa mùng một Tết Nguyên đán, các gia đình thường làm lễ cúng Gia tiên, sau đó mới bắt đầu đi chúc Tết, mừng tuổi họ hàng anh em.
