Nghi lễ tang ma truyền thống từ lâm chung đến hạ huyệt

Trong văn hóa người Việt, tang lễ từ lâu được xem là một việc hệ trọng. Người xưa có câu “Tang tế là nghi lễ lớn nhất trong ngũ lễ”. Ngày nay, cùng với những thay đổi của đời sống kinh tế – xã hội, nhiều nghi lễ tang sự đã được giản lược. Một số nghi thức mới cũng xuất hiện và nhanh chóng trở nên quen thuộc, chẳng hạn như lễ truy điệu. Dù vậy, những nghi thức cốt lõi vẫn còn được duy trì ở nhiều nơi, tạo nên nét riêng của văn hóa tang lễ truyền thống Việt Nam.

Nội dung dưới đây được biên soạn trên cơ sở khảo sát thực tế kết hợp với các tài liệu về tang lễ cổ, trong đó đặc biệt tham khảo Họ Thượng thư gia lễ và Thọ Mai gia lễ, nhằm giải thích những sai lầm thường gặp và cung cấp một cách nhìn thực hành về tang lễ truyền thống của người Việt.

Những nghi thức cần thực hiện khi người bệnh sắp qua đời

Thiền chính tâm

Khi một người lâm trọng bệnh, tiên lượng khó qua khỏi, con cháu thường đưa người bệnh về nhà, giữ cho không gian yên tĩnh để người bệnh được thanh thản. Việc này được gọi là Thiền chính tâm.

Trong lúc người bệnh còn tỉnh táo, con cháu có thể hỏi xem người bệnh còn điều gì muốn căn dặn hay không. Nếu có, nên ghi nhớ hoặc ghi lại những lời dặn dò đó để sau này con cháu và họ hàng có thể cùng nhau giữ gìn, thực hiện cho chu toàn. Những lời căn dặn cuối cùng ấy được gọi là di ngôn.

Đặt tên tự hoặc tên hiệu

Con cháu có thể đặt tên tự hoặc tên hiệu cho người sắp qua đời và thông báo cho người bệnh biết. Nếu người bệnh đã tự chọn tên tự hoặc tên hiệu từ trước thì dùng đúng tên ấy, không tự ý đặt thêm tên khác.

Giữ sự yên tĩnh khi người bệnh sắp mất

Khi biết người bệnh không còn khả năng qua khỏi, con cháu và người thân không nên khóc than quá mức trước mặt người bệnh. Mục đích là để người bệnh được định tâm, giữ thần trí tỉnh táo và ra đi theo lẽ tự nhiên. Đây cũng được xem là một cách thể hiện đạo hiếu của con cái.

Thay quần áo cho người sắp mất

Khi biết người bệnh sắp qua đời, gia đình thường thay quần áo sạch sẽ cho người bệnh. Quan niệm xưa cho rằng khi sang thế giới bên kia, người mất cũng cần có quần áo tươm tất để mặc.

Nghi thức ngay sau khi người thân qua đời

Chiêu hồn

Sau khi người bệnh tắt thở, người nhà trải chiếu xuống nền nhà, đưa người mất xuống nằm một lúc rồi lại đưa trở lại giường. Sau đó phủ tờ giấy lên mặt. Từ thời điểm này mới chính thức coi người ấy là người đã chết.

Con trai hoặc anh em trai của người mất cầm áo cũ của người mất, tay trái cầm cổ áo, tay phải cầm lưng áo, đứng trước cửa nhà theo tục cũ và hướng về phía Bắc. Người thực hiện phất áo lên rồi gọi to ba lần đối với cha, chín lần đối với mẹ:

“Ba hồn bảy vía, cha… [gọi họ tên người mất]…”

Nếu là mẹ thì thực hiện số lần gọi theo lệ dành cho nữ. Gọi xong thì phủ áo lên người mất.

Đặt đũa ngang hàm

Sau đó đặt một chiếc đũa ngang hàm người mất, gọi là khiết xỉ. Việc này nhằm giữ cho miệng người mất không khép chặt. Đặt bông vào mũi, tai, hậu môn phòng dịch từ cơ thể người chết chảy ra ngoài.

Thay trang phục và tháo giày dép

Người thân thay trang phục cho người mất, tháo bỏ đồ trang sức nếu có. Con cháu của người mất không đi giày dép trong thời gian thực hiện những nghi thức ban đầu của tang sự.

Tang chủ và những người giúp việc tang

Tang chủ

Theo câu “Lễ thông vu tôn”, tang chủ trước hết thường là con trai trưởng của người mất. Nếu có trường hợp đặc biệt, tang chủ có thể là người con khác hoặc một người khác trong gia đình.

Theo tục xưa, vợ của người mất có thể giữ vai trò phụ giúp tang chủ. Ngày nay không còn lập chức Chấp phu như trước, nhưng người vợ vẫn có thể tham gia nhiều công việc trong tang sự với vai trò tương ứng.

Chấp sự

Gia đình nên chọn một hoặc hai người hiểu biết về tang lễ, có thể là người thân hoặc hàng xóm, làm tướng lễ để giúp tang chủ trong các công việc tang sự.

Có thể chọn thêm một số người làm chấp sự, còn gọi là hộ tang, để hỗ trợ tướng lễ trong những nghi thức mà họ chưa thật sự thông thạo.

Người làm tiếp tân có nhiệm vụ đón tiếp khách đến viếng. Nên chọn những bậc trưởng thượng trong họ hoặc người thân có uy tín.

Người làm tư thư phụ trách ghi chép sổ sách. Người làm tư hóa phụ trách những khoản tiền bạc, chi tiêu trong tang sự.

Tang chủ, tướng lễ, các chấp sự, tư thư và tư hóa nên trao đổi trước với nhau để thống nhất cách làm việc, tránh lúng túng khi tiến hành từng nghi lễ.

Mộc dục – tắm rửa cho người mất

Mộc dục là nghi thức tắm rửa cho người chết, thường được tiến hành ngay sau khi người ấy qua đời.

Trước khi tắm, tang chủ khấn cáo với người mất:

“Nay xin tắm gội cho cha để sạch sẽ ở trần.”

Dùng nước thơm để tắm rửa và làm sạch thân thể cho người mất.

Con trai tắm cho cha, con gái tắm cho mẹ. Nếu người mất không có con thì có thể nhờ người họ hàng gần thực hiện.

Sau khi tắm, đưa người mất lên giường, cởi bỏ quần áo cũ và mặc quần áo mới. Khi mặc quần áo, có thể đặt bông hoặc giấy vào lòng bàn tay rồi lồng bao tay; đặt tất vào chân. Sau khi lau khô và mặc quần áo xong thì đưa người mất đến nơi làm lễ tiếp theo.

Lập bàn thờ vong và những lễ vật ban đầu

Trước giường đặt một chiếc bàn nhỏ làm bàn thờ vong, còn gọi là linh sàng.

Trên bàn thờ chỉ cần những lễ vật đơn giản:

  • Một ngọn đèn.
  • Một bát hương, có thể làm bằng thân chuối hoặc bát đựng gạo.
  • Một bát cơm đầy, phía trên đặt quả trứng luộc đã bóc vỏ, đôi đũa được vót tua ở đầu và cắm vào bát cơm.
  • Một bát nước.
  • Một chén rượu.

Vợ cùng các con gái, con dâu và cháu gái của người mất có thể trải chiếu ngồi bên giường.

Phạn hàm – bỏ gạo vào miệng người mất

Phạn hàm là nghi thức đưa gạo vào miệng người chết.

Chuẩn bị một nắm gạo nếp đã vo sạch, có thể kèm theo ba đồng tiền xưa. Tang chủ đứng bên trái người mất, đi vòng sang phía bên phải rồi khấn cáo:

“Giờ… xin giữ phần hàm, cúi xin hàm nạp.”

Sau khi khấn, tang chủ lùi một bước để chấp sự thực hiện nghi thức.

Chấp sự lần lượt dùng thìa xúc gạo theo các lần gọi là “sơ phạn hàm”, “nhị phạn hàm” và “tam phạn hàm”. Gạo được đặt vào miệng theo vị trí quy định; với người nữ thì vị trí thực hiện được đảo theo lệ.

Cùng với gạo, đặt thêm một đồng tiền xưa. Sau khi hoàn tất, lấy đũa ra khỏi miệng, khép miệng người mất và phủ mặt.

Thiết linh – lập linh tọa

Thiết linh là lập bàn thờ vong, thường gọi là linh tọa, đặt ở phía trước linh sàng.

Trên linh tọa đặt ảnh của người mất nếu gia đình có ảnh, cùng những lễ vật đơn giản như đèn, nến, bát hương, bát nước, chén rượu, đĩa trầu, cây chuối, mâm cơm và các đồ cúng khác tùy điều kiện. Có nơi còn lập minh tinh.

Minh tinh

Minh tinh, còn gọi là triệu, được buộc vào một cành tre và treo ở phía đông của linh tọa.

Minh tinh làm bằng vải đỏ, trên đó viết chữ bằng màu trắng. Kích thước theo tài liệu được nêu khoảng 2,34 m, tương đương 7 thước. Đây là kích thước được tính theo thước cổ.

Nội dung và hình thức chữ viết trên minh tinh tương tự như trên bài vị. Tuy nhiên, có một số điểm thay đổi:

  • “Hiển khảo” hoặc “hiển tỷ” trên bài vị được thay bằng “cố phụ” hoặc “cố mẫu”.
  • “Chi linh vị” được thay bằng “chi linh cữu” hoặc cách gọi tương ứng.

Văn tế linh

Văn tế linh được đọc để cáo với người mất và bày tỏ tình cảm của con cháu trong lúc tang gia.

Phần mở đầu thường xưng niên hiệu, năm, tháng, ngày; sau đó xưng người chủ lễ và nêu lý do làm lễ. Nội dung văn tế nói về sự ra đi của người thân, nỗi đau của con cháu và sự chia lìa âm dương.

Văn tế truyền thống thường sử dụng những lời lẽ trang trọng, nhắc đến công lao, đức hạnh của người đã mất, tình cảm của con cháu và sự tiếc thương trước cảnh người mất, người còn phải chia lìa.

Cuối văn tế là lời cáo biệt và xin phép tiến hành những nghi thức tiếp theo của tang lễ.

Khâm liệm và nhập quan

Khâm liệm và nhập quan là những nghi thức quan trọng trong tang lễ, đòi hỏi những người ruột thịt ngài phải mặt đủ.

Gia đình chọn khoảng từ bốn đến sáu người là họ hàng gần, nhưng không phải con cái của người mất, để giúp thực hiện nghi lễ.

Trước tiên trải ba dải vải song song ở những vị trí tương ứng với chân, thắt lưng và vai của người mất. Sau đó đặt vải liệm vuông góc với ba dải này và cùng hướng với áo quan.

Các con trai của người mất đứng bên trái, con gái đứng bên phải; những người khác đứng xung quanh.

Tang chủ cáo với người mất:

“Nhân giờ lành, xin rước cha nhập liệm và nhập quan. Cẩn cáo!”

Sau lời cáo, chấp sự dùng trống lệnh để điều hành. Những người được chọn nghe tiếng trống và làm theo hiệu lệnh để các động tác được thống nhất.

Đầu tiên đưa người mất từ trên giường xuống đặt lên vải liệm. Chỉnh lại quần áo, dùng vải cuốn kín thân thể, không để hở phần nào. Sau cùng đưa thi hài vào áo quan, đặt phần đầu vào trước.

Một số quần áo cũ có thể đặt vào những chỗ còn trống trong áo quan để thi hài không bị xê dịch. Khi liệm, thực hiện các nếp gấp theo đúng thứ tự của tục lệ.

Ý nghĩa của việc khâm liệm

Theo quan niệm truyền thống, việc mai táng người chết mang ý nghĩa đưa người đã khuất sang một trạng thái tồn tại khác mà người sống không nhìn thấy. Vì vậy, thi hài trước hết phải được che kín toàn thân bằng đồ liệm, bên ngoài có áo quan bảo vệ.

Trong quá trình khâm liệm, con cháu và người thân nên giữ trật tự, hạn chế khóc than quá mức để người thực hiện có thể làm việc được chu đáo.

Nhập quan

Trước khi đậy áo quan, tang chủ kéo cờ hoặc áo của người mất, đứng trước áo quan và gọi to ba lần. Với cha gọi theo lệ ba hồn bảy vía, với mẹ gọi theo lệ chín vía, sau đó cáo xin nhập quan.

Xưa kia, cữu thường được đặt ở gian giữa, hướng ra cửa chính. Người thân đứng hai bên, quay mặt về phía cữu.

Tang chủ đứng bên trái phía chân người mất, tiếp theo là các em trai. Hàng phía sau là các cháu trai và những người nam thuộc hàng thân thích.

Chủ phụ đứng bên phải phía chân người mất. Nếu còn vợ của người mất thì người vợ đứng trước chủ phụ và đứng riêng một hàng. Các con gái, con dâu đứng phía dưới chủ phụ. Phía sau là cháu gái, thím, bác dâu, cô và những người nữ khác.

Cách đặt cữu ở gian giữa hay gian bên, đặt ngang hay dọc, đầu quay ra hay quay vào có thể khác nhau tùy phong tục từng địa phương và hoàn cảnh của từng gia đình.

Lễ vật đặt trên áo quan

Trên áo quan đặt bát cơm – quả trứng, bát hương và những đồ lễ được chuyển từ bàn thờ nhỏ sang. Có nơi thắp bảy ngọn nến theo hình Bắc Đẩu Thất Tinh.

Hương và nến được duy trì liên tục cho đến khi đưa tang.

Phát tang

Từ ngày hôm trước, tang chủ cùng người thân, tướng lễ và chấp sự lập danh sách những người chịu tang. Chuẩn bị đầy đủ gậy tang, mũ, áo, khăn và những vật dụng tang phục tương ứng với từng người.

Trên đồ tang có thể ghi tên người chịu tang hoặc tên đại diện cho từng nhóm người chịu tang, sau đó đặt trước linh tọa.

Đến giờ làm lễ, những người chịu tang xếp hàng ngay ngắn trước sân tang, hướng về phía linh tọa. Chấp sự đọc tên từng người hoặc tên người đại diện của từng nhóm lên để nhận đồ tang.

Gậy tang

Con trai của người mất mới chống gậy. Nếu người con trai đã mất trước thì con trai của người đó chống gậy thay cha. Nếu người mất không có con trai thì người thừa tự chống gậy.

Lễ thành phục

Lễ thành phục là nghi thức mặc tang phục sau khi phát tang.

Ngay sau khi nhận đồ tang, những người chịu tang nhanh chóng mặc tang phục, vấn khăn tang chính tề rồi lần lượt xếp hàng trước sân tang. Tang chủ đứng phía trước. Tang chủ hoặc chấp sự đọc văn khấn.

Văn thành phục thường bắt đầu bằng phần xưng niên hiệu, thời gian và người chủ lễ. Sau đó cáo việc người thân qua đời, nói đến tình cảm của con cháu trước sự mất mát và xin được thành phục để chịu tang.

Lễ viếng

Lễ viếng được tiến hành từ sau lễ phát tang và kết thúc trước lễ truy điệu. Thân bằng cố hữu, làng xóm, các hội nhóm và những người quen biết đến viếng tang gia.

Tang chủ đứng trước linh tọa đáp lễ. Người con trưởng hoặc người con thứ thực hiện việc đáp lễ tùy trường hợp.

Người đến viếng thường vái hai vái; tang chủ đáp lại một vái rồi thêm một vái của người đến viếng theo lệ. Tùy trường hợp, số vái có thể thay đổi.

Chiêu điện và Tịch điện

Chiêu điện được thực hiện vào buổi sáng. Con cháu trước khi ăn hoặc linh cữu trước khi người mất dùng bữa thì thực hiện nghi thức.

Tịch điện được thực hiện vào buổi tối. Con cháu trước khi ăn hoặc linh cữu trước khi người mất đi ngủ thì làm lễ.

Các nghi thức này được thực hiện từ khi người mất qua đời cho đến khi đưa tang. Quan niệm xưa coi người mất như vẫn đang ở nhà, vì vậy con cháu vẫn dâng cơm ba bữa trong ngày với lễ vật đơn giản như lúc người còn sống.

Chiêu điện và Tịch điện thường được thực hiện khi còn kết hồn bạch. Nếu không còn kết hồn bạch thì việc cúng cơm vẫn được duy trì theo lệ thay cho hai nghi thức này.

Cáo huyệt

Huyệt được đào vào hôm trước ngày đưa tang. Trước khi đào huyệt, bày lễ vật tại nơi chuẩn bị chôn cất để cúng Thổ địa. Chấp sự thay mặt tang chủ đọc văn cáo.

Nội dung văn cáo trình bày việc người mất đã rời trần thế, nay gia đình chọn đất để an táng và kính xin Thổ thần che chở, không để xảy ra điều bất lợi trong lúc an táng.

Văn cáo cũng kính xin chư thần chứng giám, phù hộ để việc mai táng được thuận lợi, người đã mất được yên nghỉ.

Lễ yết tổ

Trước hôm đưa tang, con cháu người mất mang tang phục, rước di ảnh người mất đến từ đường của chi hoặc họ để yết tổ.

Nếu tại gia đình cũng có thờ tổ tiên thì có thể cáo tổ tiên ngay tại gia.

Người cáo khấn rằng con cháu của tổ tiên, tên là…, nay có thân phụ hoặc thân mẫu tên là…, quy tiên, sắp đến giờ đưa tang nên xin phép được cáo từ đường.

Tục xưa có lệ phụng cữu chiếu từ, tức là khiêng quan tài đến từ đường để chịu tổ. Tuy nhiên, việc khiêng quan tài đi một quãng đường dài rất nặng nhọc nên về sau có thể thay bằng việc rước hồn bạch hoặc người chết tượng trưng.

Trong tang lễ, việc con cháu đến từ đường để cáo tổ là điều được xem trọng. Tuy nhiên, không nhất thiết tất cả con cháu đều phải có mặt. Có thể cử một người thân mang lễ vật đến cáo tổ, hoặc nhờ người khác mang lễ vật đến từ đường.

Nếu người mất là quan chức thì trong văn cáo có thể thay cách xưng địa vị bằng Hậu thổ theo lệ được ghi trong tài liệu.

Nếu tang lễ được tổ chức ngay tại từ đường thì không cần thực hiện nghi thức yết tổ riêng.

Thiền cữu – quay cữu

Thiền cữu còn gọi là quay cữu. Thân thuộc và người trong tang gia cùng quay quan tài. Có nơi chỉ nhấc quan tài lên rồi đặt xuống mà không quay; có nơi lại dịch chuyển quan tài khỏi vị trí ban đầu.

Hướng quay, số vòng quay, việc chuyển hướng nằm linh cữu hay không đều tùy phong tục từng địa phương.

Thiền cữu thường được thực hiện sau 12 giờ đêm ngày đưa tang, tức vào những phút đầu của ngày đưa tang.

Trước khi thực hiện, tang chủ cùng con cháu khấn xin phép người mất và tổ tiên.

Tục cũ còn có Thiên vu sảnh, tức là đưa quan tài ra sảnh sau khi con cháu phụng chịu tổ trở lại nhà. Ngày nay nghi thức này không còn phổ biến.

Lễ truy điệu

Lễ truy điệu là một nghi thức mới, được hình thành và phổ biến theo cách tổ chức chịu ảnh hưởng của phương Tây.

Tùy phong tục và quy định của từng địa phương, lễ truy điệu có thể do chính quyền, đoàn thể xã hội hoặc gia đình tổ chức. Cách thức và quy mô cũng không giống nhau ở mọi nơi.

Trong buổi lễ thường có người đọc điếu văn, sau đó đại diện tang gia đáp từ. Đây là một nghi thức tương đối mới so với hệ thống tang lễ truyền thống.

Di quan và đưa tang

Di quan là đưa quan tài lên xe tang. Sau khi đọc lời đáp từ, tang chủ cùng con cháu quỳ trước linh cữu và đọc lời cáo biệt, xin phép đưa người mất về nơi an nghỉ.

Lời cáo thường nói đến việc người mất nay đã rời trần thế, con cháu xin chuyển linh cữu, mong người đã khuất an yên nơi cõi khác.

Khấn xong, tang chủ lạy rồi đứng dậy, tiễn người mất ra khỏi nhà. Đây là nghi thức tiễn biệt cuối cùng trước khi linh cữu rời khỏi gia đình.

Thứ tự đoàn đưa tang

Đoàn đưa tang có thể chọn từ sáu đến tám người làm đội nghi lễ, xếp hàng phía trước sân tang trước lễ truy điệu.

Khi tang chủ bước ra ngoài, đội nghi lễ di chuyển trong nhà để đưa linh cữu ra xe tang dưới sự điều hành bằng trống lệnh của chấp sự.

Khi linh cữu ra khỏi nhà, đồ lễ được đưa ra trước. Một người thân mang di ảnh đi trước linh cữu. Con cháu và người thân đi ngay sau linh cữu.

Nếu tang mẹ, con trưởng hoặc người thừa tự chống gậy đi lùi phía trước linh cữu. Nếu tang cha thì các con đi sau xe tang theo lệ cha trước, mẹ đón.

Sau các con là cháu, những người chịu tang, tiếp đến là các bậc trưởng thượng, họ tộc, hàng xóm và bạn bè.

Thứ tự phạt dẫn

Thứ tự đưa tang, còn gọi là phạt dẫn, tùy theo từng thời và từng địa phương. Một đoàn đưa tang truyền thống có thể gồm:

  • Bộ phương trượng hoặc những người đi trước để trừ tà, đuổi ma.
  • Đàn triệu.
  • Trống cái.
  • Chiêng.
  • Trướng.
  • Câu đối.
  • Cờ.
  • Phướn.
  • Hương án.
  • Ảnh.
  • Đồ minh khí, vàng mã.
  • Minh tinh.
  • Thức ăn và những lễ vật khác.
  • Nhạc đoàn hoặc phường kèn tang.
  • Linh xa.
  • Hoa gắn trên xe tang.

Xe tang là vị trí trung tâm của đoàn. Chấp sự cầm trống lệnh đi trước linh xa để giám sát và điều hành đoàn đưa tang, giúp việc di chuyển được an toàn.

Nếu tang mẹ, con trai trưởng hoặc người thừa tự chống gậy đi lùi phía trước xe tang, các con khác đi sau. Nếu tang cha, các con đi sau xe. Tiếp theo là cháu, người chịu tang, rồi đến trưởng tôn, họ tộc, hàng xóm và bạn bè.

Lễ tại trạm nghỉ

Một số nơi do đường đưa tang xa nên phải nghỉ giữa đường. Khi nghỉ tại một địa điểm, có thể tổ chức lễ tại trạm để cầu cho việc đưa tang được thuận lợi.

Tại trạm thường không trải chiếu để làm lễ. Sau khi hoàn thành nghi thức, đoàn tiếp tục đưa tang.

Hạ huyệt

Trước khi hạ huyệt, phương trượng hoặc người được giao nhiệm vụ dùng gậy khua bốn góc huyệt. Theo quan niệm xưa, việc này nhằm làm động dương khí và xua đuổi tà ma.

Ngày nay nhiều đám tang không còn có bộ phương trượng nên một người thân có thể thực hiện thay động tác này.

Khi hạ huyệt, tất cả con cháu và người đưa tang giữ im lặng để việc hạ huyệt được an toàn và chính xác.

Khi quan tài đã được đặt ngay ngắn dưới lòng huyệt, tang chủ phủ minh tinh lên mặt quan tài. Minh tinh được xem như một dấu hiệu nhận biết người nằm trong quan tài.

Đặt xuống mặt quan tài tám tấm ngói huyền màu đen và bốn tấm ngói huân màu hồng, mỗi tấm dài khoảng 6 cm theo kích thước được ghi trong tài liệu. Nếu điều kiện gia đình không cho phép hoặc không chuẩn bị kịp thì có thể dùng một tấm.

Sau khi tang huyệt hoàn thành, người thực hiện nhận lễ tạ hai lạy. Từ đây bắt đầu bước lấp đất xuống huyệt.