Nghi lễ cúng giỗ Tổ tại từ đường: Trình tự và cách thực hành

Nghi lễ cúng giỗ Tổ đối với một dòng họ thường được tổ chức tại từ đường và có nhiều người trong họ cùng tham dự, có khi lên đến hàng trăm người. Vì vậy, việc cúng giỗ Tổ cũng cần được chuẩn bị chu đáo, đầy đủ và có quy củ hơn so với lễ giỗ được tổ chức trong phạm vi một gia đình.

Về cơ bản, lễ giỗ Tổ tại từ đường cũng có những nghi thức tương tự lễ giỗ tại tư gia. Tuy nhiên, để tạo được không khí trang nghiêm và thể hiện đầy đủ ý nghĩa của việc thờ phụng tổ tiên, nghi lễ thường có thêm nhiều bước và người tham gia cũng được sắp xếp theo thứ bậc trong họ.

Chuẩn bị lễ giỗ Tổ tại từ đường

Trình tự một lễ giỗ Tổ tại từ đường có thể thực hiện theo các bước dưới đây.

Thiết cáo và mở thần chủ

Buổi sáng ngày giỗ, nhân cho bày đặt các đồ tế khí, thắp hương báo cáo rằng:

“Kim nhật: Thủy Tổ khảo… phủ quân húy nhật chi thần, cẩn thỉnh thần vị xuất tự chính vị, cung thần truy mộ.”

Có thể hiểu là: hôm nay nhân ngày húy kỵ của Thủy Tổ khảo… phủ quân, kính xin rước thần vị ra giữa án, bày tỏ lòng tưởng nhớ.

Cáo xong, chủ nhân mở hộp thần chủ, lấy thần chủ ra đặt vào ngũ thần chủ để trong khám thờ. Tùy theo tục lệ từng dòng họ mà có thể chỉ mở cửa khám rồi đưa thần chủ ra, hoặc mang thần chủ từ khám đặt vào vị trí thờ.

Đối với những bài vị đặt trong ngũ thần chủ thì chỉ cần thắp hương báo cáo. Khi làm lễ cáo thần, các lễ vật vẫn để nguyên trên bàn thờ. Nếu ban thờ không có khám hoặc thần chủ riêng thì sau khi cáo thần, hạ hết lễ vật dùng trong lễ cáo xuống.

Cách sắp xếp người tham gia lễ

Việc đứng trong lễ giỗ Tổ cũng có quy củ riêng. Những người tham gia lễ đứng thành các hàng ngang chính tế, từ trước hướng án thờ ra phía ngoài.

Chủ nhân đứng ở hàng đầu. Các bậc tôn trưởng, trưởng lão đứng ở những hàng phía trên; những người ít tuổi hơn đứng ở các hàng phía sau.

Phụ nữ thường không tham gia lễ. Nếu có tham gia thì xếp ở phía cuối và phía bên tay trái của chủ nhân.

Chấp sự đọc chúc đứng phía bên trái chủ nhân. Các chấp sự khác đứng sang hai bên, tùy nghi tiết mà đứng bên phải hoặc bên trái cho phù hợp.

Trước khi thực hiện mỗi nghi thức, chủ nhân đều bước lên một bước.

Trình tự các nghi thức trong lễ giỗ Tổ

Khởi chinh

Trước khi vào chính lễ, đánh chiêng, trống. Chiêng hoặc trống cũng có thể dùng vào lúc chúc viên thực hiện nghi thức.

Thượng hương

Chủ nhân bước đến trước hương án, đốt hương. Có thể để một chấp sự nhận hương rồi trao cho chủ nhân.

Chủ nhân châm hương trên tay và cáo rằng:

“Nguyện Thủy Tổ khảo… tự hồ du dương giáng cụ thần vị.”

Cáo xong, chủ nhân hướng hương vào lư hương rồi làm bốn lễ.

Á hiến

Hai chấp sự từ hai bên bước lên đứng cạnh chủ nhân, rồi cả ba cùng xuống.

Chấp sự bên trái bưng bình rượu, chấp sự bên phải bưng đài có chén rượu. Chủ nhân dùng tay phải lấy bình rót rượu vào chén, sau đó dùng hai tay nâng chén rượu và cáo:

“Nguyện Thủy Tổ khảo… tự hồ âm thăng thần vị.”

Sau đó, chủ nhân dùng tay phải cầm chén rượu, nghiêng đổ hết xuống sa mao, trao chén lại cho chấp sự.

Chủ nhân phủ phục, đứng lên, tạm dừng một lúc rồi làm hai lễ. Riêng chủ nhân thực hiện lễ này, sau đó đứng lên và lui về vị trí cũ.

Tiến soạn

Chấp sự bưng lễ vật lên. Chủ nhân đặt lễ vật trước thần vị rồi trở về vị trí đứng. Chấp sự thay chủ nhân đặt lễ vật lên trước thần vị.

Tam hiến

Sau đó thực hiện nghi thức Tam hiến theo trình tự:

Chủ nhân và chấp sự bước lên một bước. Chấp sự rót một ít rượu đưa cho chủ nhân. Chủ nhân đổ một ít rượu xuống sa mao rồi trao lại chén cho chấp sự.

Chấp sự đứng lên, mang rượu dâng lên trước thần vị rồi lui về vị trí cũ. Chủ nhân phủ phục, đứng lên và bình thân.

Chấp sự đọc chúc bước lên bên trái chủ nhân. Tất cả mọi người cùng quỳ.

Chấp sự chúc viên đọc chúc văn, đặt chúc bên phải lư hương theo hướng nhìn từ bàn thờ ra. Sau đó tất cả cùng phủ phục, cùng đứng lên và bình thân một lúc.

Chủ nhân bái, đứng lên, bái, đứng lên, bình thân rồi lui về vị trí đứng.

Á hiến lần thứ hai

Chủ nhân và chấp sự bước lên một bước. Chấp sự rót rượu đưa cho chủ nhân. Chủ nhân đổ một ít rượu xuống sa mao rồi trao lại chén cho chấp sự.

Chấp sự đứng lên, mang rượu dâng lên trước thần vị rồi lui về vị trí cũ. Chủ nhân phủ phục, đứng lên và bình thân.

Chấp sự bưng lễ vật đặt trước thần vị rồi lui về vị trí đứng.

Chung hiến

Chung hiến được thực hiện tương tự như Á hiến.

Sau khi hoàn thành Tam hiến, chủ nhân bước ra sân chờ một khoảng thời gian.

Hậu thực và nghi thức sau khi tế

Chủ nhân vào nhà, thắp hương và lấy bình rượu rót thêm cho đầy ba chén rượu. Sau đó quay lại trước hương án, vái hai vái rồi ra ngoài.

Những người khác cũng ra ngoài, không ai được ở lại trong nhà thờ. Cửa được khép lại hoặc buông rèm. Sau một khoảng thời gian nhất định thì mở cửa, bưng trà đặt trước thần vị rồi lại ra ngoài và khép cửa.

Chấp sự đốt vàng mã, ngũ cỗ.

Trước khi hết tuần hương thứ hai, chủ nhân bước vào nhà, làm bốn lễ rồi đốt chúc văn.

Tống thần

Chủ nhân đưa thần chủ trở về vị trí cũ.

Triệt soạn

Chủ nhân cho thu dọn các đồ tế khí. Sau đó hạ các đồ lễ xuống.

Chia phần và tổ chức thụ lộc

Sau khi phần lễ hoàn tất, các đồ lễ được chia phần và tổ chức thụ lộc.

Phần trang trọng nhất thường được dành cho các bậc tôn trưởng, các vị trưởng lão trong họ. Người được ưu tiên thụ lộc trước thường là Cụ Chỉnh, tức ông cao tuổi nhất trong họ. Tiếp đến là Xeo, tức cụ ông cao tuổi thứ hai trong họ.

Sau khi mọi người đã vào chỗ mình, một người đến trước vị tôn trưởng và nói:

“Việc tự đã hoàn thành, Tổ tiên cũng đã hoan hỷ hưởng lễ, kính xin cụ… (tên cụ Chỉnh) nhận lấy ngự phúc, để bảo hộ cho họ (gia tộc) ta được thuận hòa.”

Một người dâng chén rượu cho vị tôn trưởng. Bậc tôn trưởng nhận lấy chén rượu, uống hết, sau đó tự mình rót rượu vào chén, đứng dậy mời mọi người thụ lộc.

Trong quá trình thụ lộc, mọi người đổi chỗ của mình, mang rượu đến chỗ các bậc tôn trưởng, trưởng lão để chúc tụng và cùng chúc tụng nhau.

Quy định về lối đi và vị trí khi hành lễ

Trong tất cả các nghi tiết trên, chủ nhân bước vào nhà ở cửa phía Đông và bước ra ở cửa phía Tây. Những người khác ra vào ở cửa phía Tây.

Nếu bàn thờ có cửa y môn phía trước thức ăn thì trong nghi tiết Hữu thực, chủ nhân chỉ cần đóng y môn thay cho việc khép cửa và không cần phải ra khỏi nhà thờ.

Tuy vậy, không nên để người ở lại bên trong nhà thờ. Việc giữ cho không gian trong nhà thờ được yên lặng, trang nghiêm là điều cần thiết trong lúc hành lễ.

Trang phục và người phụ trách nghi lễ

Người tham gia lễ giỗ Tổ phải ăn mặc trang nghiêm, không mặc quần ngắn, không mặc áo cộc tay.

Chủ nhân, các chấp sự, các vị tôn trưởng, trưởng lão mặc trang phục truyền thống.

Chúc văn dùng trong lễ giỗ Tổ về cơ bản giống chúc văn của một lễ giỗ. Một chấp sự chuyên lo các nghi tiết, phối hợp cùng các chấp sự khác để bảo đảm các bước được thực hiện đúng, không nhầm lẫn.

Chủ nhân là tộc trưởng. Trong trường hợp đặc biệt, có thể cử một vị tôn trưởng tạm thay tộc trưởng hành lễ.

Ý nghĩa của nghi lễ Tuần

Nghi tiết Tuần là một nghi tiết có ý nghĩa riêng trong lễ giỗ Tổ. Qua nghi tiết này, các tộc nhân vừa thể hiện sự tôn trọng đối với các vị tôn trưởng, trưởng lão, vừa bày tỏ lòng biết ơn đối với Tổ tiên.

Mặt khác, các tộc nhân cũng nhận ân phúc của Tổ tiên thông qua các vị tôn trưởng.

Đáng tiếc là nghi tiết này ngày nay không còn được phổ biến rộng rãi. Trình tự lễ giỗ Tổ được trình bày ở trên cũng có thể áp dụng cho lễ giỗ chi, giỗ phái trong phạm vi một dòng họ.

Lễ Tế Tổ trong những dòng họ lớn

Đối với những dòng họ lớn, ngoài việc cúng giỗ Tổ, lễ Tế Tổ cũng thường được tổ chức. Lễ Tế Tổ là một nghi lễ lớn, có nhiều nghi tiết đặc biệt và đòi hỏi sự tham gia của đông người.

Do nghi lễ này có nhiều quy định và trình tự riêng, phần nghi lễ Tế Tổ xin được trình bày trong một tài liệu khác.

Tham khảo: Gia lễ của Chu Hy (1130–1200).