Cùng với sự thay đổi của đời sống, phong tục tập quán của người Việt cũng có nhiều biến chuyển. Các nghi tiết trong lễ cúng giỗ vì thế được giản lược hơn trước. Ngày nay, quy mô cúng giỗ ở tư gia thường nhỏ hơn, nhiều gia đình chỉ có một mình chủ nhân đứng ra thực hiện các nghi lễ.
Để phù hợp với hoàn cảnh thực tế mà vẫn giữ được ý nghĩa của việc cúng giỗ, có thể thực hiện nghi lễ theo một trình tự được rút gọn như dưới đây.
Thiết vị nên làm vào sáng ngày giỗ
Khác với tục lệ cũ, nghi thức Thiết vị có thể thực hiện vào buổi sáng ngày giỗ, không nhất thiết phải làm từ hôm trước. Cũng có thể tiến hành ngay trước khi vào chính lễ.
Nếu Thiết vị được thực hiện ngay trong ngày giỗ thì trong lời cáo bằng âm Hán, thay chữ “viên húy” bằng “húy nhật”.
Trước tiên, bày biện lễ vật của Gia thần lên ban thờ rồi làm lễ cáo Gia thần. Cáo Gia thần xong thì hạ lễ vật xuống, sau đó bày biện lễ vật cúng giỗ.
Nếu gia đình có ban thờ Gia thần riêng thì có thể bày lễ đồng thời ở ban thờ Gia thần và ban thờ Gia tiên. Trình tự là cáo Gia thần trước, cáo Gia tiên sau, không cần phải hạ lễ vật về ban thờ Gia thần.
Nghi tiết Thiết vị thực hiện theo phần nghi lễ đã nêu ở trên.
Có nơi không làm lễ cáo Gia thần riêng
Ở một số nơi, nghi lễ không thực hiện riêng phần cáo Gia thần mà chỉ tiến cáo Gia thần trong văn cúng.
Khi vào lễ, bày đầy đủ đồ lễ cúng giỗ trước Thần vị, đồng thời đặt những đồ lễ khác trên Hương án. Sau đó lần lượt thực hiện Thượng hương và Loại tửu.
Cách sắp hàng khi có nhiều người cùng dự lễ
Nếu có nhiều người cùng tham gia lễ cúng, chủ nhân đứng ở hàng đầu. Những người còn lại tùy theo thứ bậc và tuổi tác mà xếp thành hàng cho ngay ngắn.
Nam đứng phía bên phải, nữ đứng phía bên trái của chủ nhân.
Nếu có chấp sự thì chấp sự chính đứng ở phía bên trái chủ nhân. Những chấp sự khác đứng sang hai bên.
Trình tự cúng giỗ khi chủ nhân trực tiếp chủ lễ
Khi bắt đầu nghi lễ, chủ nhân cùng các chấp sự, nếu có, bước lên một bước.
Thượng hương
Chủ nhân đốt hương, cầm hương trên tay rồi cáo:
“Nguyện… tu hồ dương giáng cư Thần vị.”
Nghĩa là kính xin từ phần dương giáng vào Thần vị.
Cáo xong, chủ nhân cắm hương vào lư hương rồi lạy bốn lạy.
Loại tửu
Tiếp đó, chủ nhân rót một chén rượu, quỳ xuống, dùng cả hai tay nâng chén rượu rồi cáo:
“Nguyện… tu hồ âm thăng cư Thần vị.”
Nghĩa là kính xin từ phần âm vào Thần vị.
Cáo xong, chủ nhân nghiêng chén rượu đổ xuống sa mao, phủ phục rồi đứng lên một lúc. Cuối cùng chủ nhân lạy hai lạy.
Tam hiến: ba lần dâng rượu trước Thần vị
Sau phần Thượng hương và Loại tửu, chủ nhân quỳ trước Hương án, rót rượu vào chén, đổ xuống sa mao một ít rồi mang chén rượu đặt trước Thần vị.
Chủ nhân quay lại trước Hương án, phủ phục, đọc Chúc văn. Nội dung Chúc văn cần đọc rõ tên húy, tên hiệu và tên của người được cúng giỗ.
Đọc Chúc văn xong, chủ nhân đặt Chúc văn bên trái lư hương rồi phủ phục.
Sau đó tiến hành lần lượt ba lần dâng rượu.
Chén rượu thứ nhất
Chủ nhân rót chén rượu thứ nhất, đổ xuống sa mao một ít rồi mang đặt trước Thần vị. Sau đó quay lại Hương án, phủ phục.
Chén rượu thứ hai
Chủ nhân rót chén rượu thứ hai, cũng đổ xuống sa mao một ít rồi mang đặt trước Thần vị. Tiếp đó quay lại Hương án và phủ phục.
Chén rượu thứ ba
Với chén rượu thứ ba, trình tự được thực hiện giống như chén thứ hai.
Cũng có thể rót cả ba chén rượu cùng một lúc, sau đó lần lượt đặt lên trước Thần vị theo trình tự của việc dâng chén rượu thứ nhất.
Hữu thực: để người được cúng hưởng lễ
Sau khi hoàn tất Tam hiến, chủ nhân bước ra ngoài. Những người khác cũng lần lượt ra ngoài, không ai ở lại trong phòng. Cửa được khép lại hoặc buông rèm.
Sau một khoảng thời gian nhất định, khoảng gần một tuần hương, chủ nhân quay vào, thắp thêm một tuần hương, rót thêm rượu vào ba chén rồi lại bước ra ngoài. Việc đóng cửa hay không tùy theo phong tục từng nơi.
Nếu gia đình có đèn vàng mã thì đốt trước khi hết tuần hương thứ hai.
Kết thúc lễ cúng và an vị lại Thần Chủ
Khi gần hết tuần hương thứ hai, chủ nhân bước vào, lạy bốn lạy rồi đọc Chúc văn.
Sau đó, chủ nhân đưa Thần Chủ trở lại vị trí cũ. Nếu sử dụng Thần Chủ bằng giấy thì tiến hành đốt Thần Chủ.
Chủ nhân cùng những người trong nhà thu dọn các đồ tế khí và hạ các đồ lễ xuống.
Quy tắc ra vào trong suốt nghi lễ
Trong toàn bộ nghi tiết, chủ nhân bước vào nhà bằng cửa Đông và bước ra bằng cửa Tây. Những người khác đi vào bằng cửa Tây.
Nếu ban thờ có y môn phía trước thì chủ nhân chỉ cần đóng y môn thay cho việc khép cửa trong những nghi tiết có yêu cầu đóng cửa. Khi đó không cần phải bước ra khỏi phòng.
Trường hợp mọi người vẫn ở lại trong phòng thì cần giữ cho không gian yên lặng, tránh làm ảnh hưởng đến nghi lễ.
Cách làm này là sự giản lược các nghi tiết cúng giỗ cho phù hợp với điều kiện sinh hoạt hiện nay, nhất là trong những gia đình chỉ có một người đứng chủ lễ, nhưng vẫn giữ lại những bước chính của buổi lễ.
