Nghi tiết cúng giỗ theo tục lệ xưa: Từ thỉnh Thần Chủ đến Triệt soạn

Theo tục lệ xưa, trước ngày giỗ, con cháu của người đã khuất thường trở về nhà thờ để chuẩn bị cho ngày kỵ. Đây cũng là dịp con cháu tưởng nhớ người đã mất, cùng nhau nhắc lại những câu chuyện, việc làm tốt đẹp của người quá cố và giữ sự gắn kết giữa những người trong gia đình.

Theo Hồ Thượng thư gia lễ, vào hôm trước ngày giỗ, chủ nhân (người đứng ra cúng giỗ) phải trai giới, dành thời gian tưởng niệm người đã khuất và chuẩn bị các nghi thức để thỉnh Thần Chủ.

Thần Chủ và nghi thức trước ngày giỗ

Trước đây, Thần Chủ được đặt ở nhà thờ, nhưng lễ cúng giỗ lại diễn ra tại chính tẩm. Vì vậy, vào buổi sáng hôm trước ngày giỗ, người chủ lễ phải bày biện ban thờ ở chính tẩm rồi rước Thần Chủ từ nhà thờ về chính tẩm để đặt lên ban thờ, chuẩn bị cho buổi lễ.

Ngày nay, việc tế lễ có thể được tiến hành ngay tại chính tẩm hoặc tại nhà thờ, nơi đặt ban thờ cùng Thần Chủ. Vì vậy, nghi thức rước Thần Chủ từ nhà thờ về chính tẩm không còn được thực hiện như trước. Thay vào đó là nghi thức hợp Thần Chủ.

Hợp Thần Chủ vào ngày hôm trước ngày giỗ

Vào buổi sáng sớm hôm trước ngày giỗ, chủ nhân chuẩn bị đồ tế khí, thắp hương rồi cáo rằng:

“Kim nhật… hủy chi thần, thỉnh thần vi xuất tọa chính vị, cung thần truy mộ.”

Có thể hiểu là: hôm nay nhân ngày húy kỵ, kính thỉnh Thần Chủ ra giữa án, bày tỏ lòng thương nhớ.

Sau khi cáo, chủ nhân hợp Thần Chủ, lấy Thần Chủ ra đặt vào giữa án hoặc đặt vào Y, nếu có.

Trường hợp không có Thần Chủ thì viết Thần Chủ bằng giấy, gọi là Chi, rồi đặt vào giữa án hoặc vào Y. Sau đó cáo rằng:

“Kim nhật… viên húy chi thần, cảm thiếp chi vi vu chính vị, cung thần truy mộ.”

Ý là: hôm nay nhân ngày húy kỵ, kính đặt Thần Chủ vào giữa án, bày tỏ lòng thương nhớ người đã khuất.

Thiết vị và lệ Tiến hưởng

Thiết vị là việc đặt chỗ để thỉnh người đã khuất về dự lễ nên không cần phải làm cáo tế riêng. Tuy vậy, trong một số trường hợp, nhân việc thiết vị vẫn có người tổ chức một lễ cúng, gọi là lễ Tiến hưởng.

Lễ Tiến hưởng đã được thực hiện ít nhất từ thời Lê cho đến nay, nhưng không trở thành một tục lệ bắt buộc. Lễ này chỉ được thực hiện trong những trường hợp đặc biệt, tùy theo chủ nhân hoặc con cháu của người đã khuất.

Gia thần và Tổ tiên trong nghi lễ cúng giỗ

Cần phân biệt rằng gia thần thì “tôn” hơn Tổ tiên, còn Tổ tiên thì “thần” hơn gia thần. Mặt khác, “thần” thuộc phần “tôn”, còn “tôn” thuộc phần “so”. Vì vậy, trước khi tế Tổ tiên cần cáo tế Gia thần.

Lễ cáo Gia thần thường đơn giản hơn lễ Tiến tế, cả về nghi văn, nghi tiết lẫn lễ vật. Các bước thực hiện cũng được giản lược.

Do đã cáo Gia thần bằng một lễ riêng, khi tiến hành cúng giỗ Tổ tiên thường không cáo lại nữa. Có nơi không làm lễ cáo Gia thần riêng mà chỉ cáo Gia thần ở cuối chúc văn, theo hình thức tiện tế.

Một buổi cúng giỗ gồm những nghi tiết nào?

Nghi thức của một buổi cúng giỗ gồm những phần chính:

  • Thượng hương
  • Loại tửu
  • Tiến soạn
  • Tam hiến
  • Hữu thực
  • Cáo lời thành
  • Triệt soạn

Mỗi nghi tiết có một vị trí riêng trong toàn bộ buổi lễ, không phải chỉ là những động tác mang tính hình thức.

Thượng hương – dâng hương lên Thần Chủ

Ở nghi thức Thượng hương, chủ nhân đốt hương, cầm hương trên tay rồi cáo:

“Nguyện… tu hồ hương giáng cư thần vị.”

Nghĩa là kính xin hương thơm giáng vào Thần vị.

Cáo xong, chủ nhân đưa hương vào lư hương rồi lạy bốn lạy.

Loại tửu – dâng rượu lần đầu

Sau khi Thượng hương, chủ nhân rót một chén rượu, chén được đặt sẵn trên đài. Chủ nhân quỳ xuống, nâng chén rượu bằng hai tay rồi cáo:

“Nguyện… tu hồ âm thặng cư thần vị.”

Nghĩa là kính xin rượu dâng vào Thần vị.

Sau đó, chủ nhân dùng tay phải cầm chén rượu, nghiêng chén đổ hết rượu xuống sa mao, phủ phục hai lần rồi đứng lên. Cuối cùng chủ nhân lạy hai lạy. Hai lạy này chỉ chủ nhân thực hiện.

Ý nghĩa của Thượng hương thuộc về phần dương, tức là cầu phần hồn. Còn Loại tửu thuộc về phần âm, tức là phần phách.

Quan niệm này xuất phát từ cách hiểu rằng khi con người qua đời, hồn quy về trời, thuộc dương; phách quy về đất, thuộc âm. Vì vậy, trong lễ cúng giỗ, Thượng hương và Loại tửu là hai nghi thức không thể bỏ qua.

Đáng tiếc là ngày nay nhiều người không còn biết ý nghĩa này nên thường chỉ thực hiện Thượng hương mà bỏ qua Loại tửu.

Tiến soạn và chuẩn bị lễ vật

Sau đó đến nghi thức Tiến soạn. Chủ nhân hoặc chấp sự bước lên, chủ nhân đặt lễ vật trước Thần vị rồi thực hiện theo vị trí đã định.

Tam hiến gồm Sơ hiến, Á hiến và Chung hiến

Tam hiến gồm ba lần dâng lễ:

  • Sơ hiến
  • Á hiến
  • Chung hiến

Sơ hiến

Chủ nhân rót rượu vào chén, đổ một ít rượu xuống sa mao, rồi rót đầy chén rượu. Chén rượu được mang đặt lên trước Thần vị.

Chủ nhân quay lại trước Hương án, phủ phục, đọc Chúc văn rồi phủ phục, đặt Chúc văn trước lư hương và bưng chén rượu trước Thần vị.

Á hiến

Trình tự Á hiến tương tự như Sơ hiến, nhưng không có phần đọc Chúc văn.

Chung hiến

Chung hiến cũng thực hiện theo trình tự của Á hiến.

Trong nghi lễ, có thể dùng cát hoặc giấy làm sa mao thay cho sa mao truyền thống.

Một số tư thế phủ phục có cách thực hiện khá đặc biệt: tay phải úp xuống đất, tay trái đặt lên tay phải, mu bàn tay hướng lên.

Hữu thực – để người được cúng hưởng lễ

Sau Tam hiến, chủ nhân ra ngoài sân và chờ một khoảng thời gian.

Đến nghi thức Hữu thực, chủ nhân bước vào nhà, lấy bình rượu rót thêm cho đầy ba chén rượu, quay lại Hương án, vái hai vái rồi bước ra ngoài. Những người khác cũng ra ngoài, không ai ở lại trong nhà.

Cửa được khép lại hoặc buông rèm. Việc này mang ý nghĩa để mời thần về hưởng thực, tức là để người được cúng có thời gian hưởng lễ.

Sau một khoảng thời gian nhất định, chủ nhân mở cửa, bưng trà đặt trước Thần vị rồi lại bước ra ngoài.

Nếu nhà có y môn phía trước bàn thờ thì trong nghi tiết Hữu thực, chủ nhân chỉ cần đóng y môn thay cho việc khép cửa, không nhất thiết phải ra khỏi phòng. Nếu ở lại trong phòng, mọi người phải giữ cho không gian yên lặng.

Cáo lời thành – kết thúc phần tế lễ

Đến nghi thức Cáo lời thành, một người đứng ở ngoài cửa dẫn tay cáo rằng:

“Lễ thành.”

Chủ nhân bước vào nhà, lạy bốn lạy rồi đọc Chúc văn.

Nghi thức Cáo lời thành được hiểu là thông qua người trung gian, tức người đọc lời cáo, nói với chủ nhân rằng Thần đã hưởng lễ đầy đủ.

Triệt soạn – thu dọn đồ tế khí

Cuối cùng là nghi thức Triệt soạn. Chủ nhân đưa Thần vị trở lại vị trí cũ.

Nếu sử dụng Thần Chủ bằng giấy thì đốt Thần Chủ.

Sau đó chủ nhân thu dọn các đồ tế khí và những đồ dùng trong buổi lễ.

Cách thực hiện khi chỉ có một người chủ lễ

Trong toàn bộ nghi tiết, chủ nhân bước vào nhà ở cửa Đông và bước ra ở cửa Tây. Những người khác thì đi vào cửa Tây.

Nếu nhà có y môn phía trước bàn thờ thì trong nghi tiết Hữu thực, chủ nhân có thể đóng y môn thay cho việc đóng cửa. Không cần phải ra khỏi phòng. Trường hợp mọi người vẫn ở trong phòng thì cần giữ không gian yên lặng.

Nếu có chấp sự cùng tham gia nghi lễ Tam hiến, chấp sự đứng bên trái chủ nhân.

Sau khi đọc Chúc văn xong, chấp sự đặt Chúc văn lên Hương án, ở bên phải lư hương, tính theo hướng từ ban thờ nhìn ra.

Những nghi tiết trên đã được tiết giản để một mình chủ nhân cũng có thể tự thực hiện được, không nhất thiết phải có đông người mới tiến hành được một buổi cúng giỗ theo nghi lễ.