Tổ tiên là ai và những ai được thờ trong gia đình người Việt?

Ai được xem là tổ tiên để thờ? Ai là người có trách nhiệm thờ? Một gia đình được thờ những đời nào? Người con trưởng và người con thứ có cùng phạm vi thờ tự hay không?

Tổ tiên trong tín ngưỡng thờ cúng của người Việt là những ai?

Tổ tiên theo huyết thống là những người đã khuất trong gia đình, dòng họ, có quan hệ huyết thống trực tiếp với những người đang sống.

Những người này được thờ trong các nghi lễ gia đình và được xem là những bậc tiền nhân có quan hệ trực tiếp với con cháu. Trong quan niệm truyền thống chịu ảnh hưởng của Nho giáo, việc thờ cúng tổ tiên cũng gắn với những quy tắc về thân thuộc và thứ bậc. Không phải cứ người nào đã khuất cũng có thể tùy ý tham gia hoặc đứng ra thực hiện nghi lễ thờ cúng tổ tiên của một gia đình khác.

Quan niệm cơ bản là: tổ tiên của gia đình, dòng họ nào thì con cháu thuộc gia đình, dòng họ ấy có trách nhiệm phụng thờ. Người đã khuất phải là người có quan hệ thân thuộc, huyết thống hoặc thuộc phạm vi gia đình, dòng họ mà mình có trách nhiệm thờ cúng.

Người con thứ được thờ những ai trong tư gia?

Để xác định rõ phạm vi thờ tự, có thể đặt ra một trường hợp gia đình giả định. Người đang xét là một người con thứ. Cha thuộc dòng thứ, ông nội cũng thuộc dòng thứ; phía trên lần lượt là cụ nội và kỵ nội.

Trong trường hợp này, người con thứ không phải là người đứng ra tiếp nối toàn bộ việc thờ cúng các đời tổ tiên của dòng họ.

Đối với người cha, người con thứ phải góp giỗ tại gia đình nhà anh cả của mình.

Đối với ông nội, việc thờ chính thuộc về nhà người cháu trai cả của ông, tức nhánh trưởng của đời đó. Những người thuộc các nhánh thứ vẫn có thể tưởng niệm, tham gia nghi lễ theo lệ gia đình, nhưng không vì thế mà trở thành người giữ việc thờ chính.

Đối với cụ nội, việc phụng thờ tiếp tục được xác định theo nhánh trưởng của đời cụ.

Đối với kỵ nội cũng vậy, việc thờ tự được xác định theo người và nhánh đang giữ trách nhiệm hương hỏa của đời đó.

Người con đích trưởng được thờ những đời nào?

Trường hợp người con đích trưởng thuộc dòng đích thì phạm vi thờ tự rộng hơn. Người này là người tiếp nối việc phụng thờ tổ tiên theo dòng trưởng.

Giả sử một gia đình có người cha thuộc dòng đích, ông nội thuộc dòng đích, cụ nội cũng thuộc dòng đích và kỵ nội tiếp tục thuộc dòng đích. Người con đích trưởng có thể phụng thờ các đời gồm:

  • Cha.
  • Ông.
  • Cụ.
  • Kỵ.

Trong trường hợp này, các đời tổ tiên nối tiếp nhau trong cùng một dòng đích nên việc thờ cúng được truyền từ đời này sang đời khác thông qua người con trưởng.

Điều này cho thấy khi xác định đối tượng thờ cúng không chỉ cần biết người đó là cha, ông, cụ hay kỵ, mà còn phải xác định người đó thuộc nhánh nào và ai đang giữ trách nhiệm thờ tự.

Con đích trưởng, cha thuộc dòng trưởng nhưng ông thuộc dòng thứ

Lại có một trường hợp phức tạp hơn. Người đang xét là con đích trưởng; người cha thuộc dòng trưởng của đời mình; nhưng người ông lại thuộc dòng thứ. Các đời cao hơn nữa cũng được xác định theo quan hệ trưởng – thứ tương ứng.

Trong trường hợp này, người con được thờ người cha của mình. Đối với người ông, nếu ông vẫn nằm trong phạm vi phụng thờ của gia đình thì cũng có thể được thờ. Tuy nhiên, từ đời cụ trở lên, cần xét tiếp xem các vị tổ tiên đó thuộc nhánh nào và việc thờ tự đã được giao cho ai.

Không thể chỉ căn cứ vào việc người con hiện tại là con trưởng rồi suy ra rằng tất cả các đời tổ tiên phía trên đều phải được đưa lên bàn thờ gia đình.

Mỗi đời phải được xét theo quan hệ trưởng – thứ và đường truyền thờ tự của chính dòng họ.

Khi các đời tổ tiên đều thuộc dòng trưởng

Trường hợp rõ ràng nhất là người đang xét là con đích trưởng; cha thuộc dòng trưởng, ông thuộc dòng trưởng, cụ thuộc dòng trưởng và kỵ cũng thuộc dòng trưởng.

Khi đó, người con có thể phụng thờ liên tiếp các đời:

  • Cha.
  • Ông.
  • Cụ.
  • Kỵ.

Các đời tổ tiên đều nằm trên cùng một dòng truyền thừa nên việc thờ cúng được nối tiếp từ đời cha lên đến những đời cao hơn.

Đây cũng là trường hợp thể hiện rõ nhất trách nhiệm của người giữ hương hỏa trong dòng trưởng: không chỉ thờ cha mẹ mà còn tiếp nhận việc phụng thờ các bậc tiền nhân của những đời trước theo phạm vi được truyền lại.

Thờ tổ tiên đến đời nào là hết?

Việc xác định số đời tổ tiên được thờ còn liên quan đến quan niệm ngũ đại mai thần chủ. Theo cách tính truyền thống, các vị tổ tiên từ đời cao dần lên có một giới hạn nhất định trong việc lập và duy trì thần chủ riêng.

Những tổ tiên đã vượt quá phạm vi ngũ đại thì thần chủ không tiếp tục được giữ riêng như các đời gần. Khi đó, tùy theo lệ của từng dòng họ mà có thể đưa thần chủ ra khỏi nơi thờ riêng và thực hiện việc hợp tế, hợp thờ trong những dịp thích hợp.

Việc này không có nghĩa là con cháu không còn nhớ đến tổ tiên các đời xa. Trái lại, các bậc tiền nhân vẫn được tưởng niệm trong những nghi lễ chung của dòng họ.

Hợp thờ tổ tiên các đời xa trong dòng họ

Trong trường hợp thực hành theo lệ họ tộc, khi đến kỳ lễ, thần chủ và bài vị có thể được rước lên để cùng hợp tế tại từ đường, chi họ, ngành họ hoặc nhà thờ họ.

Những nghi lễ như vậy giúp việc tưởng nhớ tổ tiên được duy trì ngay cả khi các đời đã quá xa để lập thần chủ riêng trong từng gia đình.

Như vậy, việc thờ tổ tiên trong tư gia và việc thờ tổ tiên tại nhà thờ họ không hoàn toàn giống nhau. Ở tư gia, phạm vi thường tập trung vào các bậc tiền nhân gần và những đời thuộc trách nhiệm của gia đình. Ở từ đường hoặc nhà thờ họ, phạm vi tưởng niệm có thể rộng hơn, bao gồm những vị tổ tiên chung của cả chi, ngành hoặc dòng họ.

Vì sao phải xét trưởng – thứ khi xác định người được thờ?

Điểm cốt lõi trong những trường hợp trên là quan hệ huyết thống chỉ là một phần để xác định đối tượng thờ tự. Bên cạnh huyết thống còn có thứ tự trưởng – thứ và trách nhiệm giữ hương hỏa.

Người con thứ vẫn có tổ tiên và vẫn thờ tổ tiên. Nhưng không phải tất cả các đời tổ tiên trong dòng họ đều trở thành đối tượng thờ riêng tại tư gia của người con thứ.

Người con trưởng cũng vậy. Việc là con trưởng trong gia đình không đồng nghĩa với việc mặc nhiên được thờ tất cả các đời tổ tiên của toàn bộ dòng họ. Cần xem mình đang thuộc nhánh nào, đời trên thuộc nhánh nào và việc phụng thờ của từng đời được truyền cho ai.

Đây là lý do khi xác định đối tượng thờ trong gia đình, không nên chỉ hỏi “thờ đến mấy đời?”. Câu hỏi đầy đủ hơn phải là: những người đó thuộc dòng nào, nhánh nào và ai là người có trách nhiệm tiếp nối việc thờ tự?

Thờ tổ tiên trong tư gia cần căn cứ vào gia đình và dòng họ cụ thể

Những nguyên tắc trên giúp hình dung cách xác định phạm vi thờ tổ tiên trong gia đình người Việt. Tuy nhiên, trên thực tế mỗi dòng họ có thể có gia phả, gia lễ và lệ thờ tự riêng. Có nơi duy trì chặt chẽ quy định trưởng – thứ, có nơi việc thờ cúng được điều chỉnh theo hoàn cảnh thực tế của từng chi, ngành.

Vì vậy, khi gặp một trường hợp cụ thể, cần đối chiếu với gia phả, quan hệ huyết thống, thứ tự trưởng – thứ và lệ thờ của dòng họ. Không nên chỉ dựa vào số đời để tự quyết định rằng một người nhất định phải được thờ ở tư gia hay không.

Trong cách hiểu truyền thống, thờ tổ tiên trước hết là giữ mối liên hệ giữa người sống với những người đã khuất trong cùng một nguồn cội. Việc phân định ai thờ, thờ ở đâu và thờ đến đời nào là để việc phụng thờ có trật tự, đúng vai vế và phù hợp với lệ của gia đình, dòng họ.