Trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt, việc cúng giỗ và thờ cúng được tổ chức theo nhiều cấp khác nhau. Có thể chia thành ba nơi chính: tại gia đình riêng của các tông nhân; tại nhà thờ họ, còn gọi là Tông miếu hoặc Từ đường; và tại nhà thờ các chi phái trong dòng họ.
Cách thờ cúng ở mỗi cấp không hoàn toàn giống nhau mà dựa trên hệ thống tông pháp, với những quy định riêng về đối tượng thờ và thứ bậc trong dòng họ.
Cúng giỗ và cúng tế tổ tiên không hoàn toàn giống nhau
Trước hết cần phân biệt giữa cúng giỗ và cúng tế.
Đối với người con, trong suốt cuộc đời, ngày giỗ cha mẹ vẫn được coi là ngày tang, tức “chung thân chi tang”. Còn việc cúng giỗ cha mẹ hay các vị tổ tiên khác được tổ chức hằng năm, đúng vào ngày cha mẹ hoặc vị tổ tiên ấy qua đời. Ngày này còn được gọi là ngày kỵ, cát kỵ, húy kỵ hoặc ngày giỗ.
Ngoài ngày giỗ, việc cúng tế tổ tiên còn được thực hiện vào những ngày lễ, tiết trong năm như Tết Nguyên Đán, Tết Thượng Nguyên, Tết Trung Nguyên, Tết Hạ Nguyên, lễ Vu Lan, hoặc trong những dịp trọng đại như Quan, Hôn, Tang, Tế.
Việc cúng giỗ cùng với cúng tế tổ tiên trong những dịp lễ tiết nói chung được gọi là thờ cúng tổ tiên.
Thủy Tổ và các đời tổ tiên được thờ như thế nào?
Đối với ông Tổ hoặc ông Tông được thờ theo chế độ “bách thế bất thiên”, Tông tử, tức Trưởng họ hoặc Trưởng chi, có trách nhiệm cúng giỗ hằng năm, không thay đổi.
Những vị tổ tiên khác chỉ được thờ trong phạm vi ngũ thế. Khi việc thờ cúng đã đến đời thứ năm thì thực hiện việc “ngũ đại mai Thần chủ”.
“Ngũ đại mai Thần chủ” là thuật ngữ trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, chỉ việc di dời hoặc táng, chôn Thần chủ của một vị tổ tiên sau khi việc thờ cúng đã đến đời thứ năm.
“Ngũ đại mai Thần chủ” hiểu đơn giản là gì?
Theo tông pháp, có nguyên tắc “ngũ thế tắc thiên”, nghĩa là đến đời thứ năm thì việc thờ cúng riêng đối với vị tổ tiên đó được thay đổi, nhưng việc thờ cúng tổ tiên vẫn tiếp tục được duy trì.
Kết hợp với quy định “ngũ đại mai Thần chủ”, có thể hiểu đơn giản như sau: gia đình cúng giỗ đến hết bốn đời ở phía trên mình, hay còn gọi là tứ đại thượng, tức các vị Kỵ Ông, Kỵ Bà.
Đến đời thứ năm, khi tính lên phía trên nữa, thì vị tổ tiên ấy được “thiên tông”, tức thôi cúng giỗ riêng. Khi đó có thể lập tông của họ tộc hoặc chi, ngành mới để tiếp tục việc thờ cúng chung.
Cách tính các thế hệ tổ tiên khi lấy bản thân làm mốc
Nếu lấy bản thân mình làm mốc để tính các thế hệ thì thứ bậc có thể hiểu theo cách gọi quen thuộc như sau.
Đời thứ tư phía trên mình
Đây là tứ đại thượng, thường gọi là kỵ ông, kỵ bà.
Đời thứ ba phía trên mình
Là tam đại thượng, thường gọi là cụ ông, cụ bà.
Trong cách gọi Hán – Việt, có thể gặp các quan hệ như:
- Tằng phụ: ông nội của mình.
- Tằng mẫu: bà nội hoặc bà thuộc thế hệ tương ứng.
- Tằng thúc phụ: em trai ruột của cụ ông.
- Tằng thúc mẫu: vợ của tằng thúc phụ.
- Tằng cô: chị hoặc em gái ruột của cụ ông.
Đời thứ hai phía trên mình
Là đời ông, bà. Theo cách gọi Hán – Việt, có thể phân biệt các quan hệ như ông nội, bà nội, ông bác, ông chú và những người thuộc cùng thế hệ với ông bà.
Đời con cháu phía dưới
Các đời phía dưới cũng được phân chia theo thế thứ, chẳng hạn con, cháu, chắt và những đời tiếp theo. Cách gọi cụ thể còn phụ thuộc vào quan hệ trực hệ hay quan hệ trong cùng một thế hệ của dòng họ.
Nguồn gốc của việc “mai Thần chủ”
Trong Gia lễ của Chu Hy, có quy định về việc khi Thủy Tổ của Đại Tông hết thời gian thờ thì đem chôn Thần chủ tại mộ. Khi các vị ông tổ từ đời thứ hai trở xuống hết thời gian thờ, cùng với những vị Cao Tổ của nhà thuộc Tiểu Tông hết thời gian thờ, thì Thần chủ của những vị ấy cũng được đưa ra khỏi nơi thờ và đem chôn.
Nói cách khác, việc cúng giỗ được duy trì đến tứ đại thượng, tức đến Cao Tổ, thường gọi là Kỵ theo cách gọi miền Bắc hoặc Sơ theo cách gọi miền Nam.
“Mai Thần chủ” không chỉ đơn giản là đem một vật thờ đi chôn
Cần chú ý rằng chữ “Thần chủ” ở đây không chỉ nói đến một món đồ vật đơn thuần. Thần chủ còn hàm ý tinh linh của một vị tổ tiên đã khuất.
Vì vậy, “mai Thần chủ” không đơn thuần là việc đem một hiện vật tự khí như Thần chủ, Bài vị, Ảnh thờ, Tượng thờ hay Tranh thờ đi chôn rồi kết thúc việc thờ cúng.
Có thể hiểu theo hai cách thực hiện.
- Đưa Thần chủ của tổ tiên lên Từ đường để thờ chung, với vị thế là tiên tổ, trong những dịp tế chung của cả họ tộc. Sau đó mới chôn hoặc táng Thần chủ tại mộ; từ thời điểm này không còn cúng giỗ riêng hằng năm tại gia.
- Đem chôn Thần chủ, không còn cúng giỗ riêng tại tư gia, nhưng vẫn thờ cúng Thần chủ hay tinh linh của vị tổ tiên ấy trong các cuộc tế lễ của gia đình, không đưa lên Từ đường của dòng họ.
Hai cách này cho thấy việc “mai Thần chủ” còn gắn với cách tổ chức và tập quán hợp tự trong từng dòng họ.
Vì sao có nhà thờ họ, có nhà thờ chi phái?
Sự khác nhau trong cách thực hiện “hợp tự” là một trong những nguyên nhân dẫn đến việc trong truyền thống thờ cúng tồn tại những loại hình nhà thờ họ khác nhau.
Có thể thấy hai hình thức chính:
Nhà thờ chỉ thờ Thủy Tổ và các đời tổ tiên xa
Một loại nhà thờ họ chỉ thờ Thủy Tổ cùng các vị tổ tiên xa hơn nếu có, đồng thời thờ bốn đời tiên tổ gồm Cao Tổ, Tằng Tổ, Tổ và Khảo. Cách tổ chức này được dẫn theo Gia lễ của Chu Hy.
Nhà thờ chung của cả dòng họ
Hình thức thứ hai là nhà thờ chung, nơi thờ tất cả các thành viên của cả dòng họ.
Sự khác nhau này phản ánh những cách nhìn và cách thực hành thờ cúng khác nhau giữa các gia tộc. Mỗi cách tổ chức đều có ý nghĩa và mục đích riêng trong việc tưởng nhớ, tôn vinh tổ tiên.
“Hợp tự” có phải chỉ là cất giữ Thần chủ?
Có thể hiểu chữ “mai” theo một nghĩa khác là đem cất giữ, lưu trữ cho đến khi Thần chủ đã hư hoại mới đem chôn. Cách giải thích này cho rằng người xưa muốn lưu lại di vật của tổ tiên để con cháu đời sau vẫn nhận biết được danh tính.
Tuy nhiên, cách hiểu này chưa thật thuyết phục, bởi mỗi gia đình đều có gia phả và những phương thức khác để đảm nhiệm việc lưu giữ thông tin về tổ tiên.
Điều cần lưu ý hơn là việc “mai Thần chủ” không nên chỉ được hiểu như việc xử lý một hiện vật. Trong hệ thống thờ cúng, Thần chủ vừa là tự khí đại diện, vừa gắn với tinh linh và danh phận của vị tổ tiên được thờ.
Thờ cúng tổ tiên cần giữ đúng thứ bậc
Việc cúng giỗ và thờ cúng tổ tiên được tổ chức theo nhiều cấp, từ gia đình riêng đến Từ đường, nhà thờ họ và nhà thờ chi phái. Mỗi cấp có đối tượng thờ và cách thực hành riêng.
Đối với những vị được thờ theo chế độ lâu dài như Thủy Tổ hoặc Tổ Tông, việc cúng giỗ được duy trì theo trách nhiệm của người đứng đầu dòng họ hoặc chi phái. Với những vị chỉ được thờ trong phạm vi ngũ thế, đến đời thứ năm thì thực hiện “mai Thần chủ”, sau đó chuyển sang hình thức thờ chung phù hợp với tông pháp và cách tổ chức của dòng họ.
Vì vậy, việc cúng giỗ không chỉ là nhớ ngày mất của cha ông mà còn gắn với thứ bậc, quan hệ tông tộc và cách tổ chức thờ tự. Hiểu được điều này mới thấy vì sao trong truyền thống lại có những quy định khác nhau giữa bàn thờ gia đình, nhà thờ họ và nhà thờ chi phái.
