Bài vị thờ tổ tiên có được ghi “Cửu huyền thất tổ”?

Khi nói đến Bài vị thờ tổ tiên, điều cần xác định trước tiên là người được thờ là ai. Bài vị không phải một vật dùng chung cho tất cả tổ tiên trong một dòng họ. Việc lập Bài vị phải gắn với đối tượng thờ và vị trí của người đó trong quan hệ gia tộc.

Trong mỗi gia đình, dòng họ hay các chi phái, việc thờ phụng tổ tiên được thực hiện theo một trật tự nhất định. Người giữ việc thờ cúng cũng có trách nhiệm xác định rõ từng vị tiền tổ được phụng thờ, chứ không có chuyện một Bài vị có thể tùy ý ghi chung tất cả các vị tổ tiên trong suốt lịch sử dòng họ.

Bài vị trước hết phải xác định rõ người được thờ

Như đã phân tích về tự khí thờ, Bài vị là một hình thức khác của Thần chủ. Mỗi Bài vị vốn được xác lập với một người được thờ cụ thể.

Người được thờ ở đây trước hết là một cá nhân có danh tính, có thân phận và có quan hệ rõ ràng trong dòng họ. Trong trường hợp đặc biệt, đối tượng thờ có thể là một tập thể hoặc một nhóm các vị tiền nhân đã được xác lập danh tính.

Việc xác định rõ đối tượng thờ không chỉ nằm ở Bài vị. Khi cúng giỗ một vị nào thì Thần chủ của vị đó được xuất ra để hành lễ; văn khấn cũng phải chỉ rõ danh tính của vị được cúng.

Điều này cho thấy Bài vị không phải chỉ là một món đồ đặt trên ban thờ cho đủ lễ. Nó gắn trực tiếp với người được thờ và là hình thức biểu đạt sự hiện diện của vị tổ tiên ấy trong nghi lễ.

Không còn thông tin về tổ tiên thì có thể dùng Giá gương

Trong thực tế, có những gia đình do hoàn cảnh đặc biệt mà không còn lưu giữ được đầy đủ danh tính, thông tin của các vị tiền tổ đã khuất. Khi đó, có thể lập Giá gương.

Giá gương là một hình thức Bài vị không ghi tên, được dùng để tạo lập một biểu pháp làm nơi để tinh linh nương vào mà ngự. Đây là giải pháp được sử dụng trong trường hợp không đủ thông tin để lập Bài vị có ghi rõ danh tính.

Như vậy, ngay cả khi không thể xác định được tên tuổi của người được thờ thì hình thức thay thế cũng không có nghĩa là có thể tùy tiện ghi chung tất cả tổ tiên vào một Bài vị.

“Sống danh, chết tự” và việc xác định người được thờ

Đối với người Việt cũng như nhiều nền văn hóa Đông Á, quan niệm “sống danh, chết tự” là một nét gắn với văn hóa thờ cúng tổ tiên.

Người sống có tên, có danh phận; khi qua đời, trong nghi lễ thờ cúng cũng cần xác định rõ người được phụng thờ. Bởi vậy, nếu không xác định đối tượng mà vẫn tùy tiện tạo tác Bài vị để thờ cúng thì dễ dẫn đến việc không biết mình đang phụng thờ vị tổ tiên nào.

Ngay cả khi đó chính là tổ tiên của gia đình mình, việc không xác định được đối tượng thờ vẫn là điều cần cân nhắc khi lập Bài vị.

“Cửu huyền thất tổ” có phải là một Bài vị để thờ chung?

Hiện nay, việc tạo tác hiện vật mang chữ “Cửu huyền thất tổ” có xu hướng xuất hiện khá nhiều trong không gian thờ cúng gia đình, thậm chí cả tại nhà thờ họ.

Điều cần đặt ra là: nếu gọi đó là Bài vị thì vị tổ tiên nào là người được thờ cùng với Bài vị ấy?

Muốn trả lời câu hỏi này, trước hết phải xem các cách hiểu về hai cụm từ “cửu huyền” và “thất tổ”.

Cách hiểu thứ nhất: “Thất tổ” theo chế độ bảy miếu

Trong Kinh Lễ, chương Vương Chế, có đoạn nói về số lượng miếu thờ của Thiên tử, chư hầu, đại phu và sĩ, gắn với Thái Tổ cùng các đời tổ tiên.

Theo cách hiểu về chế độ bảy miếu, một miếu Thái Tổ được đặt ở vị trí riêng, còn sáu miếu khác thờ các đời tổ tiên. Tuy nhiên, cách hiểu “thất tổ” theo bảy miếu không phải là một chuỗi liên tục gồm bảy đời tổ tiên theo cách hiểu thông thường.

Trong đó có miếu Thái Tổ, còn các miếu khác bao gồm Khảo, Tổ, Tằng Tổ, Cao Tổ và hai vị thuộc hệ thống Thế Tổ. Vì vậy, nếu hiểu “thất tổ” theo cách này thì lại nảy sinh câu hỏi: những vị tổ tiên khác ngoài phạm vi đó có phải không được thờ cúng hay không?

Cách hiểu thứ hai: “Cửu huyền” là chín đời

Một cách giải thích khác dựa vào chính nghĩa của hai chữ “cửu huyền”. “Cửu” là chín, còn “huyền” được hiểu theo nghĩa xa, sâu.

Nếu hiểu theo hướng này thì “cửu huyền” được dùng để chỉ các thế hệ trong quan hệ họ hàng, bao gồm những đời ở phía trước và phía sau một người.

Cách tính này hướng đến việc lấy bản thân làm mốc, phía trên có các đời tổ tiên và phía dưới có các đời con cháu, tạo thành một phạm vi gồm nhiều thế hệ trong quan hệ huyết thống.

Tuy nhiên, cách hiểu này vẫn chưa giải quyết được câu hỏi quan trọng: những vị tổ tiên cụ thể nào là đối tượng được thờ trên một Bài vị mang chữ “Cửu huyền thất tổ”?

Cách hiểu thứ ba: “Cửu tộc” trong Tam Tự Kinh

Một cách giải thích khác được dẫn từ Tam Tự Kinh, với câu nói về quan hệ từ tổ tiên, cha mẹ đến con cháu và việc hình thành các mối quan hệ trong chín tộc.

Theo cách hiểu này, “cửu tộc” tạo nên quan hệ họ hàng của con người, có thể hiểu theo phạm vi các thế hệ phía trên và phía dưới bản thân.

Nói cách khác, một người đứng ở giữa, phía trên có các đời tổ tiên và phía dưới có các đời con cháu, từ đó hình thành một phạm vi quan hệ nhiều thế hệ.

Cách hiểu thứ tư: “Cửu huyền thất tổ” trong các tài liệu tôn giáo, tín ngưỡng

Cụm từ “cửu huyền thất tổ” cũng từng xuất hiện trong một số tài liệu tôn giáo và tín ngưỡng.

Trong các tài liệu được dẫn lại, có thể gặp cụm từ này trong Trung nguyên chư từ kim lục trai của Đỗ Quang Đình (850–933), trong câu của Vương Nhật Hưu (1117–1173), trong tác phẩm của Thiền sư Trường Hải (1628–1715), Di Di Cảnh Giới Hạnh Thiền Chân Nguyên (1647–1726), cùng một số tài liệu của Thiền sư Tính Định (1842–1901).

Giáo chủ Huỳnh Phú Sổ (1920–1947) cũng nhắc đến cụm từ “cửu huyền thất tổ”, nhưng không giải nghĩa cụ thể.

Theo Từ điển của Nguyễn Văn Hầu (1940–2005), “cửu huyền” được hiểu là chín đời phía trước mình, còn “thất tổ” là bảy đời tính từ ông nội mình trở lên.

Vì sao cách hiểu “Cửu huyền thất tổ” vẫn còn nhiều điểm chưa rõ?

Nhìn vào những cách giải thích trên, có thể thấy đến nay khái niệm này vẫn chưa có một cách hiểu hoàn toàn thống nhất.

Các cách giải thích được nêu ra có điểm khác nhau về số đời, phạm vi tổ tiên và cách tính các thế hệ. Đặc biệt, chúng chưa chỉ rõ được danh tính cụ thể của những vị tổ tiên nào nằm trong phạm vi “cửu huyền thất tổ”.

Nếu hiểu theo nghĩa rộng, có thể thấy đây là một cụm từ mang tính hàm văn, chỉ một phạm vi tổ tiên và con cháu khá rộng. Nhưng khi đưa cụm từ ấy lên một Bài vị đặt trên ban thờ tổ tiên thì vấn đề lại khác.

Bài vị vốn cần xác định rõ đối tượng thờ. Vì vậy, việc dùng một cụm từ có nội hàm không hoàn toàn xác định để làm Bài vị chung cho nhiều đời tổ tiên là điều cần xem xét thận trọng.

Có nên làm Bài vị “Cửu huyền thất tổ” để đặt trên ban thờ?

Theo nội dung tài liệu này, việc tạo một hiện vật gọi là Bài vị “Cửu huyền thất tổ” rồi đặt lên ban thờ để đại diện chung cho toàn bộ tổ tiên là một cách làm chưa phù hợp với nguyên tắc xác định đối tượng thờ.

Bởi Bài vị, Thần chủ hay Tranh thờ đều phải gắn với một đối tượng được thờ tương đối rõ ràng. Không nên chỉ dựa vào một cụm từ chung chung rồi coi đó là tự khí đại diện cho nhiều linh hồn khác nhau.

Trong trường hợp không còn đủ thông tin để lập Bài vị có ghi danh tính, tài liệu đã đề cập đến Giá gương như một hình thức Bài vị không ghi tên. Cách này khác với việc tùy tiện tạo một Bài vị chung mang chữ “Cửu huyền thất tổ”.

Điều cần giữ khi lập Bài vị thờ tổ tiên

Điểm cốt lõi của việc lập Bài vị là phải xác định đúng đối tượng thờ cúng. Bài vị không chỉ là một món đồ đặt trên ban thờ mà còn là vật khí biểu pháp gắn với một vị tổ tiên cụ thể.

Vì vậy, khi tạo tác Bài vị, cần căn cứ vào danh tính, vai vế và quan hệ của người được thờ. Không nên tùy tiện tạo tác một Bài vị mang tính tập thể nếu không xác định được đối tượng mà Bài vị ấy đại diện.

Với cách hiểu này, việc dùng hiện vật ghi “Cửu huyền thất tổ” như một Bài vị chung cần được phân biệt rõ với những trường hợp thờ cúng cụ thể. Nếu không xác định được đối tượng thờ thì chính ý nghĩa của Bài vị cũng trở nên không rõ ràng.