Mô hình bàn thờ ba lớp
Bàn thờ truyền thống được tổ chức theo mô hình ba lớp, gồm Hương Án, Thần Án (Ngự Án) và Thực Án. Cách bài trí này tạo thành một chỉnh thể rõ ràng trong không gian thờ cúng.
Những cách biến thể của bàn thờ ba lớp
Thực Án di động
Ở dạng này, hai lớp Ngự Án và Hương Án vẫn được giữ nguyên. Riêng Thực Án được xử lý linh hoạt do điều kiện diện tích: thay vì một bàn cố định, có thể sử dụng một chiếc bàn nhỏ đặt phía trước Hương Án.
Khi tiến hành nghi lễ cúng tế, đến nghi tiết “Hạp môn”, thay vì rủ màn Y môn như ở mô hình bàn thờ ba lớp đầy đủ, người Chủ lễ cùng con cháu sẽ đi ra khỏi phòng.
Đây cũng là mô hình bàn thờ khá gần với mô hình bàn thờ tam tài trong thời cổ được Chu Hy mô tả trong sách Gia lễ, trước khi hình thức bàn thờ ba lớp như hiện nay được hình thành.
Thực Án thay bằng sập thờ
Một biến thể khác vẫn giữ hai lớp Ngự Án và Hương Án, nhưng Thực Án được thay bằng một chiếc sập thờ, đặt phía trước Hương Án.
Khi thực hành nghi lễ cúng tế, đến nghi tiết “Hạp môn”, cách thực hiện được tiến hành tương tự như mô hình Thực Án di động nói trên.
Cần phân biệt sập thờ với sập ngồi thông thường tại gia. Không nên sử dụng sập ngồi thật để bày thức ăn.
Bàn thờ ba lớp theo từng vùng miền
Trong thực tế, tùy phong tục và điều kiện cấu trúc của ngôi nhà, Từ đường, bàn thờ ba lớp đầy đủ có những biến thể khác nhau ở ba miền Bắc, Trung và Nam.
Về bản chất, các biến thể này không khác nhau, chủ yếu khác ở cách sắp đặt, khoảng cách và độ cao giữa các bàn. Ở đây, mô hình bàn thờ ba lớp miền Bắc được giới thiệu để làm đối sánh, giúp người đọc dễ hình dung.
Mô hình bàn thờ hai lớp
Đây là hình thức bàn thờ ba lớp được lược bỏ bàn Thần Án, thay vào đó sử dụng chính tượng hoặc đối tượng thờ làm Thần Án.
Có thể treo Tranh thờ, Ảnh thờ hoặc đặt Giá gương sát tường tại vị trí Thần Án.
Mô hình bàn thờ ba lớp rút gọn
Đối với những ngôi nhà phố có diện tích nhỏ, việc bố trí một bàn thờ đủ rộng để sắp đặt đầy đủ ba lớp nhiều khi rất khó, thậm chí không thể thực hiện được.
Giải pháp là sử dụng mô hình bàn thờ ba lớp rút gọn. Những chi tiết phức tạp được lược bớt nhưng vẫn giữ cục ba lớp để thể hiện sự trang nghiêm.
Trong cách này, đồ thờ của cả ba lớp được bố trí trên cùng một bàn thờ. Vị trí của Thần Án, Thực Án và Hương Án được phân chia theo chiều sâu của bàn thờ, mỗi phần chiếm khoảng 1/3 độ sâu.
Khi thực hành tế lễ, có thể tận dụng khoảng không gian 1/9 bàn thờ ở giữa, tức phần Thực Án rút gọn, để bày cỗ lễ.
Trường hợp bàn thờ quá hẹp, không đủ chỗ để bày cỗ, có thể sử dụng một chiếc bàn riêng làm Thực Án di động.

Mô hình bàn thờ ba lớp ước lệ
Mô hình bàn thờ Xích đông
Trong nhiều gia đình hiện nay, nhất là tại các căn hộ, bàn thờ được bố trí theo dạng Xích đông, treo gần tường, nhằm tạo không gian mở và hạn chế việc chiếm diện tích trong nhà.
Đây không phải là một hình thức hoàn toàn mới mà là hiện thân của một dạng bàn thờ ở chính tâm trong thời cổ, trước khi xuất hiện bàn thờ cố định trong nhà dân thường.
Khi gia đình tiến hành tế lễ lớn, có thể mở rộng bằng cách sử dụng một chiếc bàn di động làm Thực Án. Việc tế lễ được thực hiện như đối với bàn thờ ba lớp có Thực Án di động hoặc sử dụng một thiết vị bàn thờ tạm thời khác.
Sau khi cuộc lễ kết thúc, bàn thờ tạm được cất dọn để trả lại không gian sinh hoạt.
Ưu điểm của mô hình này là tiết kiệm không gian. Một băng hoặc bàn thờ không cần quá rộng, chỉ cần đủ để đặt Thần Chủ. Khi có việc cúng giỗ, có thể làm bàn thờ tạm ngay giữa nhà, với thủ tục Thiết vị phỏng theo bàn thờ ba lớp thời cổ.

Phối thờ Phật, Tổ tiên và Gia thần
Bàn thờ Phật cho Phật tử thuần thành
Nhiều gia đình hiện nay thực hiện phối thờ Phật, Tổ tiên và Gia thần trong cùng một không gian thờ cúng. Cách bố trí này giúp tiết kiệm không gian nhưng vẫn giữ được tính linh thiêng. Hình thức này thường gặp ở các gia đình theo Phật giáo.
Trong mô hình bàn thờ này cần lưu ý một số điểm khác biệt:
- Đối tượng Phật được đặt ở chính giữa bàn thờ, lui về phía sau, sát tường.
- Bộ Tam Đại dùng để hiến rượu trong nghi lễ Tổ tiên và Gia thần không được sử dụng trong các nghi thức dâng cúng Phật. Khi thực hiện nghi thức Phật giáo cần linh hoạt di chuyển bộ Tam Đại. Khi cúng tế Tổ tiên và Gia thần mới sử dụng lễ rượu.
- Chén rượu thịnh thần cũng được sử dụng khi cúng tế Tổ tiên và các chư vị nhân thần, vì vậy cũng cần linh hoạt di dời như Tam Đại.
- Khi tế lễ, khấn văn được thực hiện thành ba lần riêng biệt. Lần thứ nhất là văn khấn của nhà Phật; lần thứ hai là văn khấn cáo yết Gia thần, dâng 3 chén rượu hiến cúng; lần thứ ba là văn khấn thờ cúng Tổ tiên, Thổ Công và các đối tượng thờ cúng theo nghi lễ, dâng 3 chén hiến cúng.
Mô hình bàn thờ linh hoạt
Trong trường hợp không gian quá hạn chế, đến mức không đủ chỗ để treo một bàn thờ Xích đông, có thể sử dụng mô hình bàn thờ tối giản nhất, tạm gọi là bàn thờ linh hoạt.
Mô hình này có thể linh hoạt đặt trên bất cứ mặt phẳng nào thanh tịnh, dù là một tấm gỗ treo gần tường hay mặt tủ, hòm, rương…
Trên đó thiết đặt một đĩa quả, một lọ hoa, một bát hương, 3 chén rượu, 1 chén rượu thịnh thần và Ảnh thờ (Bài Vị) hoặc Giá gương.
Chú ý về thuật ngữ trong hình minh họa
Trong các hình vẽ minh họa trên đây, chúng tôi dùng thuật ngữ Khám thờ để chỉ Chung Khám Thờ/Khám Gian Thờ, tùy vào thực tế.
