Quan thượng tướng quân Nguyễn Công Triều (1614-1690) quê tại thôn Đông lao xã Đông La, xưa vốn nhà nghèo khổ cha mẹ cụ là người nơi khác đến trú ngụ tại Đông Lao và lập quê tại đó. Lớn lên cụ vào chùa Bi theo cảnh phật (Hiện nay chùa Bi vẫn còn di tích của cụ) Rồi xung vào làm Thị vệ cho Phủ Chúa.
Được Chúa tín dụng rồi cụ xung vào quân ngũ, Cụ rất thành thạo việc huấn luyện voi chiến và trở thành tướng tượng Binh.
Cụ lập được nhiều chiến công hiển hách, đặc biệt năm 1677 bắt được Mạc Kính Vũ, chấm dứt được nạn nhà Mạc. Do những huân công trong chiến trận cụ được phong nhiều tước phẩm cao quý.
Từ năm 1670 khi đang giữ chức Đô đốc Thái bảo thượng Tướng quân cụ đã cho một tướng Tâm Phúc về xây dựng quê hương; Sau khi bắt sống Mạc Kính Vũ cụ về hưu dưỡng, vốn là một thị vệ (quan hoạn) cụ nhận 12 dòng họ ở Đông La làm con nuôi và bao lương bổng cụ dồn vào làm đình, đền miếu mạo, nhà thờ, lăng tẩm, đường xá.
Những công trình đó dòng dã 21 năm mới xong trong khi thi công Cụ có mượn voi của quốc gia để vận chuyển, làm đê điều, không may voi chết.
Cứ như phép nước thời đó thì cụ Thượng đông Lao phải đan một voi tre to như voi thật và phải đổ đầy vàng, bạc, hoặc bị tội.
Bao nhiêu lương bổng dành dụm trong suốt cuộc đời chinh chiến cụ đã mang ra hết để kiến thiết cho hương thôn . Số Bạc, vàng còn lại chỉ đủ vừa 4 chân voi. Cụ Thượng Đông Lao rất lấy làm lo sợ .
Vào thời gian này cụ Thượng Nguyễn viết Thứ họ nhà đang giữ chức Cự Bộ tả thị Lang ( 1675 ). Cụ Thượng đông Lao, đến xin giúp đỡ.
Cụ thượng nhà rất băn khoăn. Suy tính: nếu làm đúng phép nước thì mất một công thần; mà tội tình cũng chỉ là làm chết 1 con voi dùng vào việc nghĩa .
Hôm sau Vương thượng cho quan nội sai mời cụ vào hầu cờ. Cờ trận đã bày, quân ngà, bàn ngọc nhưng hôm đó cụ thua liền mấy ván .
Vương thượng rất ngạc nhiên phán hỏi. Cụ Thượng nhà trình: “khải chúa Thượng hôm nay thần xin đắc tội vì mãi suy tính việc cỏn con của nhà thần nên không làm đẹp ý Vương Thượng ” .
Vương Thượng gặng hỏi: “Quan Tả lại có việc gì không vui xin cho biết”.
Cụ Thượng nhà trình: “Người nhà thần vừa lên cho biết, tên đầy tớ thân cận trong nhà có mấy sào ruộng riêng, nhưng không có trâu, có mượn nhà thần 1 con trâu về cày; không may trâu chết nên thần mãi suy tính chuyển quở phạt”… Chúa ngắt lời: “có vậy mà quan Tả lại phải suy xét nó là tôi tớ trong nhà, lỡ đánh chết trâu thì tha cho nó, bắt tội mà làm gì; nó lấy đâu ra đền..”.
Được lời, cụ Thượng quỳ gối tâu bày: Khải chúa thượng; xin nhà chúa mở lượng hải hà, vừa qua quan Thượng tướng quân Nguyễn công Triều có mượn voi của nhà chúa để xây dựng hương thôn làm điền nghĩa cử; cả cuộc đời quan Thượng tướng quân không để gì lại Tây riêng, mang lộc Chúa ra ban phát cho mọi người hưởng; nhưng chẳng may voi chết, theo phép nước thì quan Thượng tướng quân phải đền voi Bạc. Nhưng của nả chỉ còn đủ 4 chân voi, làm Tả lại thần đã về tận quê quán Thượng tướng quân tra xét thì quả đúng là như vậy; lòng thần nhỏ mọn không biết sử xét ra sao; giám xin lệnh bề trên minh xét.
Chúa trầm ngâm suy nghĩ rồi phán: “theo khanh thì nên sử thế nào. Cụ Thượng nhà tâu: “Theo Thiếu ý của thần, quan Thượng tướng quân vốn là quan Hoạn đã theo hầu Vương Thượng lại có công lao hãn mã bắt sống ngụy Mạc, nay vì nghĩa cử chẳng may mà chết. Nay nếu bắt tội quan Thượng tướng quân thì thần e đã mất một voi chiến, nay lại mất thêm một vị công thần cả đời trung quân, ái quốc. Giám xin Vương thượng mở lượng bao dung…”.
Nghe lời Trần Tình, Có tình, có lý nhà chúa tha tội cho quan Thượng Đông Lao.
Với ân nghĩa to lớn ấy, lại là đồng liêu, lại là đồng hương quan Thượng tướng quân mang số Vàng, bạc đổ đầy 4 chân voi ấy mang lên xin tri ân cụ Thượng nhà. Song cụ Thượng nhà vốn liêm khiết chính trực vì việc phải, việc nghĩa mà làm, không bao giờ làm ơn lại nhận trả ân; cụ từ chối.
Cụ Thượng đông Lao thấy nơi thờ phụng tổ tiên của cụ Thượng nhà đơn sơ, dân dã, liền vịn chữ hiếu để xin với cụ Thượng nhà cho làm ngôi nhà thờ cúng tổ tiên: “Tổ tiên là tổ tiên chung mong quan lớn nhận cho để tôi được tỏ chữ hiếu đồng thời cũng là một vật để lưu lại tình thân”.
Nghe lời khẩn khoản chí tình; Cụ Thượng nhà rất khó chối từ. Song cụ cũng nghĩ ra, vừa là cách từ chối và cũng để cho cụ Thượng đông Lao vui vẻ.
Nếu quan lớn làm ngôi nhà đó trong một đêm thì tôi xin vâng…”. Điều kiện ấy quá là khó khăn, tưởng như không sao thực hiện được. Cụ về bàn với tướng Tâm Phúc và dân thôn Đông Lao.
Dân thôn và tướng Tâm Phúc xin cụ cho dỡ ngay ngôi nhà thờ đang dựng chưa lợp đem lên Sơn Đồng. Thế là chỉ trong một đêm đã xong ngôi nhà 5 gian 2 dỹ.
Tương truyền trước nhà có chiếc ao con; đó là nơi dân làng Đông Lao lấy đất đắp nền (sau đó cụ Vòng con dâu cụ Thượng dựng nhà thờ đại Tôn thì ngôi nhà này là nhà thờ bọn cụ Trí Tư). Ngôi nhà này với ngôi nhà tổ tại nhà cụ Thượng đông Lao làm năm sau (1688) giống nhau về kiến trúc và kích thước.
