Cái lối làm sơn mài khắc này, bên nước ngoài họ gọi là hàng sơn ở Cô-rô-măng-đen (La que du Coromandel), nghe đâu bắt nguồn từ việc các thương nhân phương Tây ngày xưa hay mua sản phẩm này của Trung Quốc tại vùng Cô-rô-măng-đen bên Ấn Độ. Thể loại này đã có tuổi đời hơn mười thế kỷ rồi.
Người trong nghề chúng tôi biết cái khác biệt lớn nhất của sơn mài khắc so với sơn mài vẽ chìm là không cần dùng bột son, vàng, bạc để vẽ họa tiết lên mặt tranh. Thay vào đó, chúng tôi dùng dao trổ để khắc lõm họa tiết trực tiếp xuống nền vóc. Tuy nhiên, các chất liệu màu sắc ấy vẫn được dùng để làm màu nền phông. Tùy theo ý đồ của người làm mà chọn nền đen, đỏ, nâu, vàng, xanh hay màu be. Cái cốt lõi của kỹ thuật này chỉ gói gọn trong việc làm một cái nền phông sơn đánh bóng hoàn chỉnh, sau đó đặt nhát dao trổ, dao khắc lõm nét xuống rồi tô màu vào họa tiết cho đẹp.
1. Kỹ thuật làm nền vóc để khắc trong nghệ thuật sơn mài
Nói về khâu làm nền vóc để khắc, về cơ bản các bước thao tác từ cốt mộc đến nền sơn quang vẫn tuân theo cách thức làm vóc sơn mài bình thường. Anh em làm nghề cứ tuần tự đi qua các khâu:
- Gán vá những lỗi của gỗ.
- Bọc vải hoặc bọc giấy.
- Sơn bó hai nước sơn đất rồi mài đá ráp.
- Sơn lót hai nước sơn sống.
- Sơn chín hai hoặc ba nước sơn thí.
- Sơn quang và mài đánh bóng nền. Nước sơn này tùy chọn quang sơn đen, sơn đỏ, nâu, trắng ngà, vàng, hoặc be…
Công thức pha trộn sơn bó đặc thù cho nền sơn khắc
Cái hay của thớ sơn làm nền khắc nằm ở khâu sơn bó nước sơn đất. Để nét khắc được sâu và đẹp, yêu cầu bắt buộc là nền sơn phải dày và chất đất sơn phải tương đối mềm thì dao khắc mới gọt xúc thuận lợi được. Chính vì thế, trong tỷ lệ pha trộn, người thợ chúng tôi phải tăng tỷ lệ đất lên một chút.
Anh em cứ áp dụng đúng công thức này: 45% sơn sống pha với 55% đất ngâm. Còn mùn cưa khô rây nhỏ thì cho vừa đủ trộn, khi nào thấy miếng bó sánh đặc và không bị dính vào bay là đạt chuẩn. Thường thì phải làm hai nước sơn bó như vậy để nền đất được dày dặn.
Nhận xét từ người làm nghề: Nếu anh em pha tỷ lệ sơn cao hơn đất, miếng bó khi khô sẽ rắn đanh quá, lúc đưa dao khắc rất dễ bị vấp và dao chóng bị nhụt lưỡi. Ngược lại, nếu tham đất quá nhiều, nền khắc thường bị tróc, lở và đôi khi bong cả lớp sơn chín quang bên ngoài. Nguy nhất là khi gặp những mảng họa tiết nét nhỏ, mảnh dẻ, các nét vẽ thanh sẽ dễ bị bong, gãy nét làm hỏng cả bố cục.
2. Dụng cụ và kỹ thuật sử dụng dao khắc, dao xúc chuyên dụng
Để đục gọt và xúc nền sơn mài, ngoài cây dao trổ thường dùng ra, người thợ phải tự tay chế tác hoặc sắm sửa một bộ dao xúc nhiều hình dáng, nhiều cỡ to nhỏ khác nhau:
- Dao mũi nhọn lưỡi cắt vát: Chuyên dùng để gọt khắc nét.
- Dao xúc hình lòng máng: Dùng để xúc nền, đồng thời gọt các đường lượn cong.
- Dao đục phẳng lưỡi: Dùng để sửa lại bề mặt nền cho phẳng phiu.
- Dao xúc hình chữ V: Để gọt các nét lõm nhỏ.
- Dao xúc hình chữ V có mỏ nhọn ở đầu: Dùng để gọt tỉa các chi tiết cực nhỏ như sợi tóc.
Tùy vào yêu cầu kỹ thuật của việc đục gọt mà người làm nghề có thể tự tạo thêm nhiều dáng dao khác nhau.
Kỹ thuật đưa dao điêu luyện của người thợ
Trước khi đặt dao, phải nhìn kỹ hình họa tiết để chọn mũi đục cho hợp lý. Trong một bức tranh, có mảng rộng cần đục nền diện tích lớn như mảng tường, mảng núi, sông; có họa tiết là cành lá, hoa; lại có những nét nhỏ lăn tăn như lá tre, hay nét thanh như cỏ, lá thông.
Nếu là mảng nền rộng, dùng dao trổ mũi nhọn gọt nét theo chu vi họa tiết là thuận lợi nhất. Với những đường lượn cong, tôi hay dùng dao mũi hũm lòng máng. Cây dao này giúp đường lượn được thanh thoát, ít khi làm bong rộp cạnh nét khắc. Nét gọt ra sẽ hoạt và vững chân do cạnh được gọt vát chếch chân đế. Nhờ vậy, khi ta bôi màu hay lau sơn, các nét khắc nhỏ và cao không bị bút sơn hay khăn lau cọ sát làm bật, gãy.
Để xử lý những nét nhỏ và dài như lá thông, cứ dùng dao mũi chữ V mà xúc nét. Đi một đường dao là gọt luôn cả hai bên bờ họa tiết, không cần sửa lại, nét vừa nhanh vừa hoạt. Thậm chí có những hình tròn nhỏ như lá cây, chỉ cần một mũi dao xúc hũm là đủ tạo ra hình dáng rồi.
Nói thì dễ nhưng khi cầm dao đưa gọt hoặc xúc nền, tay phải chú ý đặt ngón tay bên trái tì hãm mũi dao lại. Làm thế để tránh cho tay phải đưa quá đà, mũi dao có thể cào xước hỏng nền bóng hoặc va vấp sang họa tiết bên cạnh. Khi đưa dao hũm, ngoài cách đẩy xúc thẳng lên phía trước, người thợ còn có thể vừa đi dao vừa nghiêng mũi lật qua lật lại theo lối bập bênh, zigzag chữ chi (Z). Cách này vừa xúc nền nhanh mà lại tạo ra một chất nền khá độc đáo.
Còn đối với những họa tiết có nét nổi là nền sơn cần giữ lại, anh em nhớ dùng dao hũm thật sắc gọt cho nét vát thoai thoải ở cả ba cạnh. Có như vậy nét mới vững chắc, không sợ bị bượt gãy hay bong ra.
3. Quy trình thể hiện một bức tranh sơn khắc hoàn chỉnh
Bước đầu tiên, người thợ phải làm một bức vẽ bằng kích thước tấm vóc sẵn có. Phác thảo này phải vẽ toàn cảnh bằng đường nét, tả tỉ mỉ từng cành cây, khóm lá, người, vật. Các đường nét vẽ diễn tả cảnh vật phải là đường nét khép kín, rõ ràng, dứt khoát, không được mờ mịt. Từ đó, phân bổ các mảng nền trống thành một bố cục hoàn chỉnh.
Tiếp theo, đặt bản vẽ nét lên mặt vóc sơn đã đánh bóng. Dùng giấy xoa bột trắng titan để can kê tranh xuống nền vóc. Khi khắc, tay tì lên mặt sơn rất dễ làm phai nhạt nét phấn can kê, gây mất hoặc lệch hình. Vì vậy, tôi thường dùng gôm a-ra-bích pha với bột trắng titan, lấy bút lông nhỏ tô lại các nét phấn vừa can xuống. Vừa tô, người thợ vừa khéo léo gọt sửa, điều chỉnh lại hình họa cho đẹp hơn.
Khi bắt tay vào khắc, hãy dùng khăn tay hoặc tờ giấy mềm (như giấy báo) để lót dưới tay tì. Chuẩn bị sẵn một cây bút lông mềm, bản to để phẩy quét liên tục các mùn sơn vừa đục, xúc ra, tránh để mùn sơn làm sây sát bề mặt bóng của tấm vóc.
Khắc xong xuôi, đem tranh ra rửa bằng nước sạch. Té nước cho trôi sạch mùn bụi sơn còn giắt trong các khe kẽ, rồi lau sạch hết các nét phấn tô bằng gôm pha trắng còn sót lại. Đoạn này nhớ xoa nhẹ tay thôi, cấm kỳ cọ mạnh vì dễ làm sứt mẻ các nét khắc mỏng manh hay các chi tiết nhỏ.
4. Kỹ thuật sử dụng chất liệu sơn trong khâu tô màu họa tiết
Sau khi mặt tranh đã rửa sạch và thấm khô ráo nước, chúng ta chuyển sang khâu tô màu. Họa phẩm sử dụng ở đây có thể là bột màu hoặc màu dầu.
Dụng cụ và vật liệu cần chuẩn bị
| Dụng cụ tô màu | Vật liệu cần có |
|---|---|
| – Các loại bút dẹt nhiều cỡ to nhỏ. – Bay nghiền màu (dùng bay xương, mo sừng hoặc bay sắt đều được). – Bảng ván lót để trộn, nghiền màu (tốt nhất dùng một miếng kính dày cho màu mịn). – Khăn lau mềm, có lót bên trong bằng một miếng gỗ phẳng hoặc miếng cao su. |
– Bột màu (gouache) đóng ống sẵn hoặc màu bột tự nghiền với gôm a-ra-bích (gomme arabique). – Màu dầu (peinture à l’huile) đóng ống sẵn hoặc màu bột tự nghiền với dầu lanh, dầu gai (huile de lin). – Dầu hỏa, dầu thông và ét-xăng thông (essence de térébenthine). |
Cách thức tô màu chuẩn xác
Đầu tiên, tôi tô toàn bộ họa tiết đã khắc bằng một lớp màu trắng đều để làm nước màu lót nền bên trong. Lớp màu lót trắng này có tác dụng làm cho các màu sắc bôi trùm lên sau đó được tươi tắn hơn là bôi thẳng lên nền đục. Để ngày hôm sau khi lớp nền này khô, ta tiến hành bôi các màu sắc khác theo đúng phác thảo. Lúc tô màu, có thể bôi tràn liếm lên một chút nền sơn vóc nhưng chỉ bôi trong phạm vi nhỏ thôi, đừng để lan rộng quá khó kiểm soát.
Nếu dùng bột màu để tô họa tiết, tôi lấy khăn sạch có độn mảnh gỗ nhỏ bên trong, thấm ẩm nước để lau chùi những chỗ màu bôi trùm lên nền phông. Lúc lau, cầm khăn đưa gọn tay từ ngoài mép họa tiết vào trong mảng màu. Làm đến đâu gọn đến đấy, tránh lau chùi lung tung làm màu kéo nhòe ra nền phông, chùi lâu sạch mà ma sát nhiều còn làm nền sơn bị kém bóng đi.
Nếu dùng màu dầu, chúng ta sẽ chùi bằng khăn lau thấm một ít dầu hỏa hoặc ét-xăng. Anh em nhớ chuẩn bị sẵn một miếng vải sạch và khô để lau lại lần nữa. Sau khi lau lần thứ hai bằng khăn sạch, dùng chính gan bàn tay xoa tràn lên nền sơn bóng, bảo đảm nền sơn sẽ sạch bóng trở lại hoàn toàn.
