Trong quá trình làm nghề và trực tiếp sử dụng chất liệu sơn, người thợ chúng tôi mới đúc kết được nhiều kinh nghiệm để tự rút ra những nguyên tắc nằm lòng. Những điều này giúp anh em đỡ vấp váp phải các lỗi không đáng có trong lúc thể hiện màu sắc trên tác phẩm.
1. Những nguyên tắc cốt lõi trong bảo quản và sử dụng chất liệu sơn
Xét về mặt hóa học, chất nhựa cây sơn khi hong ra khí trời sẽ tự chuyển sắc, từ màu ngà như sữa đặc sẫm dần sang màu nâu rồi thành màu đen tuyền khi đã khô hoàn toàn. Vì đặc tính này, các bát hay chậu đựng sơn nhất thiết phải được dán phủ giáp mặt một tờ giấy bản hoặc giấy xi măng đã quét trước một lớp sơn pha dầu trẩu.
Nhựa sơn vốn dĩ cực kỳ kỵ với mọi tạp chất có chứa vôi, sắt và muối. Người trong nghề chúng tôi biết rất rõ, nếu vô tình để lẫn một ít vôi vữa bong lở từ tường vào mẻ sơn, sơn sẽ lập tức bị xám đen và cô sánh đặc lại. Ngược lại, muốn đánh sơn chín thành sơn đen thì bắt buộc phải đánh sắt, nghĩa là quấy sơn bằng một thanh sắt tôi non. Chính vì thế, khi pha trộn màu, anh em tuyệt đối không được nghiền màu bằng dao sắt mà phải dùng mo sừng hoặc bay xương. Sơn cũng không được đựng vào hộp sắt, đặc biệt lưu ý là loại sơn cánh gián trong màu.
Sơn cũng hoàn toàn không hợp với chất có muối. Sơn mà dính muối vào là không cách nào khô được. Khi ta dùng sơn pha với các loại phẩm màu, sơn đó cũng sẽ rất lâu khô. Mẹo của người làm nghề để sơn pha phẩm vẫn mau khô là nên dùng loại sơn chín không có nhựa thông. Tỷ lệ phẩm nhuộm cho phép pha vào sơn phải thật ít thôi. Nếu gặp yêu cầu màu sắc phải thật thẫm đỏ hoặc thẫm xanh, cách làm là xát mỏng màu trên nền bạc (để màu thì thẫm nhưng lượng sơn thì ít), sau đó mới quét phủ một lớp sơn cánh gián trong lên phía trên.
Thời tiết nóng lạnh hay nồm hanh ảnh hưởng rất lớn đến độ khô nhanh hay chậm của sơn. Về mùa rét, vào những ngày giá lạnh buốt giá, tôi thường đặt một ngọn đèn điện 60W trong buồng ủ ẩm để giữ nhiệt độ buồng luôn ở mức 20°C đến 25°C cho sơn chóng khô. Sơn ủ mà để chậm khô quá thì lúc đem ra đánh bóng sẽ không đanh mặt, mặt sơn hay bị mờ mờ và kém bóng đẹp.
Việc bảo quản sơn sống cũng như sơn chín đòi hỏi phải để sải sơn, bát sơn ở những nơi râm mát, tránh phơi ra nắng. Những bát sơn chín dùng hàng ngày nếu vô ý để trên mặt bàn hay bên cửa sổ bị ánh nắng chiếu vào nung âm ỉ, sơn sẽ bị bắt nóng. Loại này khi đem dùng thì dù có ủ sấp nước đến đâu cũng chịu chết không khô được, người trong nghề gọi hiện tượng này là sơn bị ngã lửa.
2. Kinh nghiệm pha chế màu sắc và thao tác kỹ thuật sơn mài
Kỹ thuật pha bột son và thếp vàng bạc
Khi trộn các loại bột son với sơn đã bão hòa để đạt độ tơi nhất của nó rồi, anh em không cần cố cho thêm bột son để mong màu đỏ tươi hơn làm gì. Pha quá độ bão hòa thì màu cũng chỉ đạt sắc độ tươi hết cỡ mà bột son cho phép mà thôi. Đã vậy, sơn pha nhiều bột son quá sẽ bị đặc rít lại, nếu cố cho thêm ít dầu hỏa thì sơn lại kém đanh mặt, bị bở ra, khi mài rất dễ bị thủng hoặc đứt nét.
Sơn dùng để thếp vàng bạc có thể pha thêm dầu hỏa nhưng phải có chừng mực. Nếu pha hơi nhiều dầu hỏa sẽ làm giảm độ dính của sơn, khiến bạc vàng thếp lên bám không bảo đảm. Đến khâu mài nước để phủ sơn cánh gián, lớp bạc vàng thếp đó thường bị rộp và bong ra từng mảng.
Lưu ý khi mài và xử lý mặt sơn thếp
Nói thì dễ nhưng khi đặt tay mài lên những mảng có thếp vàng bạc phủ cánh gián, tôi không bao giờ dùng đá. Phải dùng than xoan mềm mài thật nhẹ tay để tránh cọ mạnh làm bợt lớp vàng bạc đi. Tiện nhất là dùng giấy ráp nước số 400 hoặc 500, vừa mài vừa té nước liên tục cho mát mặt sơn. Nếu mài mạnh và tập trung vào duy nhất một vị trí, mảng sơn thếp sẽ sinh nhiệt, tự làm cho mặt sơn thếp vàng bạc bị nóng rộp phồng lên.
Mặt sơn thếp vàng bạc trước khi phủ sơn cánh gián nên lấy nước sạch để rửa cho đỡ mỡ láng, giúp nước cánh gián bám chắc hơn. Rửa xong phải để ráo nước, dùng khăn vải mềm lau thấm cho thật khô. Tránh tuyệt đối việc để nước đọng thành giọt rồi tự khô, vì cặn nước sẽ đóng bờ thành những hình tròn nhỏ. Khi quét phủ sơn cánh gián lên, các hình tròn do cặn nước này tác động vào sơn làm nổi rõ vết vòng đen, làm xấu nước sơn quang. Trong nước vốn có chất canxi, sơn gặp vôi sẽ biến sắc, chất vôi làm chết sơn, biến thành màu đen và làm sơn đông đặc lại.
Bảo vệ mảng bạc thếp để trần
Bạc thếp nếu để trần lâu ngày dưới ảnh hưởng của khí trời và bụi bặm sẽ bị xám đen lại. Các mảng màu vẽ bằng cánh gián rắc bạc cũng chịu chung số phận. Sau khi mài đánh bóng, nếu không toát nhẹ qua một lớp sơn cánh gián mỏng để bảo vệ thì lâu ngày toàn bộ mảng màu rắc bạc sẽ chuyển từ trắng bạc óng ánh sang đen xịt. Gặp phải trường hợp này, cách xử lý là đánh bóng lại bằng cách nùn bông với than bột, dùng tay xoa bông trở lại, cuối cùng phải toát một lớp sơn cánh gián mỏng để bảo vệ lớp bạc bên trong.
Đặc tính “sơn bay” và kỹ thuật vẽ nét
Cái hay của sơn chín (kể cả sơn then) là để lâu ngày màu sẽ nhạt dần và trở nên trong vắt, hiện tượng này gọi là “sơn bay”. Vì thế lúc sơn đỏ mới khô, màu thường sẫm hơn lúc sơn còn ướt. Khi được hong ra ánh sáng, sơn nhạt dần và màu đỏ sẽ tươi dần lên. Do đặc tính ấy, người thợ phải rất thận trọng khi thể hiện tác phẩm bằng lối toát sơn mỏng toàn bộ, vì làm vậy lâu ngày tác phẩm dễ bị biến sắc, bạc màu lung tung, đảo lộn hòa sắc ban đầu và làm giảm giá trị nghệ thuật.
Sơn vẽ hay tô dù làm ít hay nhiều cũng phải đặt vào buồng ủ ẩm cẩn thận, không được coi thường. Sơn bị bắt hanh sẽ không khô, làm ảnh hưởng trực tiếp đến các nước sơn kế tiếp.
Khi vẽ các họa tiết có nhiều đường nét đứng rời và thưa nét quá, lưu ý không nên tô sơn cao quá. Nếu tô cao quá, sau khi sơn nền phủ tràn lên, lúc mài phẳng, nền phông dễ bị đứt sớm ở những nơi tiếp cận nét cao trong khi nền nét vẫn chưa mài phẳng được với nền phông.
Sử dụng gôm a-ra-bích và kỹ thuật làm pa-tin
Trong kỹ thuật dùng gôm a-ra-bích để tạo nét sẫm trên nền bạc, không nên pha gôm đặc quánh và không được tô dày quá. Nếu tô dày với gôm đặc, khi sơn toát mỏng tràn lên sẽ vấp phải các nét vẽ cao, gây tụ dày ở mép gôm. Lúc đem rửa cho gôm hòa tan vào nước, đường bờ của nét gôm bị cộm cao, đặc sơn sẽ bị sẫm màu, không đạt được yêu cầu kỹ thuật là nền phải đều màu và phẳng tắp.
Khi làm pa-tin lên vàng thếp họa tiết, tôi chuẩn bị sẵn hai miếng bông nõn: một miếng tẩm ít dầu hỏa và một miếng bông sạch khô. Lúc làm pa-tin, quệt một ít dầu lên họa tiết là phải lấy bông khô lau và làm pa-tin ngay tức khắc. Nếu để đẫm dầu quá, vàng sẽ bị tẩy bợt hết ngay. Dùng thêm cán bút tre nhọn đầu cuộn bọc ít bông cho êm để sửa gọt các chi tiết nhỏ nét.
3. Đúc kết về phần thể hiện màu sắc trong sơn mài
Tác phẩm sơn mài ngoài giá trị nội dung tư tưởng biểu hiện qua nghệ thuật tạo hình thì điều làm người ta ưa chuộng nhất chính là sự độc đáo của chất liệu. Màu sắc và hòa sắc huyền ảo, ẩn ẩn hiện hiện trông rất hấp dẫn. Nhờ khả năng của chất liệu này, nhiều nghệ sĩ cùng các nghệ nhân lão thành đã say mê tìm tòi, góp công phu làm cho nghiên màu của ngành nghề thêm phong phú. Đến nay, nghệ thuật sơn mài với kỹ thuật cổ truyền lâu đời đã đáp ứng được yêu cầu thời đại mà vẫn giữ vẹn nguyên tính chất độc đáo dân tộc.
Để đưa sáng tạo nghệ thuật vươn lên tầm cao, trách nhiệm của người làm nghề, đặc biệt là các nghệ sĩ chuyên về sơn mài, là làm sao cho ngành nghề ngày càng được tín nhiệm về cả mặt nghệ thuật lẫn kỹ thuật thể hiện. Trong quá trình chuyển biến từ kỹ thuật cổ truyền sang làm màu sắc hội họa và sản xuất hàng mỹ nghệ, chúng ta đúc kết được một số kinh nghiệm đáng lưu ý sau:
Kinh nghiệm về kỹ thuật làm cốt vóc
Nền cốt sơn làm vóc nằm ở khâu bó và hom. Thành phần sơn bó ngoài sơn ra là đất với mùn cưa. Mặt nền vóc để lâu ngày thường bị ngót, mặt sơn khô đét lại. Khi nhìn nghiêng, ta vẫn thấy hiện lên hình nền sần da cam của lớp vải bọc bên trong, hoặc hiện rõ các thớ gỗ, sẹo gỗ nếu nền cốt mộc không được bọc vải.
Qua kinh nghiệm thực tế, mùn cưa chính là yếu tố gây ngót sơn nhiều nhất. Mùn cưa khô khi nhào với sơn và đất ướt sẽ hút một lượng nước khá nhiều làm nó nở ra. Qua thời gian, nước trong mùn cưa và đất bốc hơi khô dần, làm teo lớp sơn bó lại và làm hiện nổi hẳn cốt lõi mộc ra ngoài. Từ đó, người ta đã thể nghiệm thay thế mùn cưa bằng thạch cao lão hóa, hoặc chất đất đô-lô-mít. Có người còn dùng cốt đúc hàng gốm bằng thạch cao đã hỏng đem đập vụn, xay nhỏ thành bột rồi pha trộn với sơn làm nước sơn hom. Cốt vóc làm theo cách này rất đanh mặt sơn, độ sơn khô bị ngót đi là không đáng kể.
Kinh nghiệm về kỹ thuật pha chế sơn
Trong khâu này, các cụ nghệ nhân lão thành có kho tàng kinh nghiệm rất giàu có mà chúng ta cần học hỏi, khai thác. Việc hiểu biết kỹ kỹ thuật điều chế các loại sơn cho phù hợp từng khâu trong cách pha màu là điều bắt buộc. Hiện nay, phần lớn anh chị em làm sơn mài đều bị lệ thuộc vào bát sơn chín (sơn cánh gián) do người pha chế sẵn giao cho. Thêm nữa, việc pha chế sơn lại phụ thuộc một phần vào nơi trồng cây sơn. Cho nên việc trồng cây sơn và lấy nhựa cần được khuyến khích thích đáng, đồng thời đầu tư khoa học kỹ thuật vào việc trồng tỉa để có được loại nhựa sơn tốt nhất để dùng.
Kinh nghiệm về kỹ thuật thể hiện màu sắc
Các cụ xưa có câu “Đẹp vàng son, ngon mật mỡ”. Làm nghề sơn mà không có vàng ánh rực rỡ, không có son đỏ tươi thì khó mà lộng lẫy được, cũng giống như nấu món ăn ngon mà thiếu mỡ thiếu đường thì thợ nấu khéo mấy cũng đành chịu.
Màu sắc trong sơn mài khác hoàn toàn màu sắc của mọi chất liệu khác. Khi thể hiện, phải lưu ý làm nổi rõ được những sắc độ riêng biệt chỉ có sơn mới diễn đạt nổi: từ màu trắng men rạn của vỏ trứng, ánh vàng kim loại ẩn hiện tỏ mờ dưới lớp sơn cánh gián, nền đen huyền trong vắt sâu màu mà bóng láng, cho đến nền son tươi đỏ lộng lẫy. Bàn tay khéo léo của người họa sĩ biết sắp xếp hài hòa sẽ diễn tả được cả không gian, ánh sáng lẫn chất của cảnh vật.
Tuy nhiên, chúng ta không được lạm dụng cái độc đáo của chất liệu để tránh làm nó mất đi sự “độc đáo” vốn có. Trong kỹ thuật làm màu, ta tạm phân ra hai loại: màu thể hiện bằng cách pha trực tiếp và màu thể hiện bằng cách làm nhiều lớp sơn (loại màu phải nhìn qua lớp sơn cánh gián mới thành như các loại thếp vàng, bạc phủ cánh gián).
Kinh nghiệm cho thấy nếu một bức tranh chỉ dùng lối pha màu trực tiếp thì chưa nêu được đặc thù của sơn mài. Dùng quá nhiều bột màu vàng, trắng, xanh, đỏ sẽ làm người xem liên tưởng đến chất sơn tổng hợp hay sơn guốc, khiến màu sắc mất đi vẻ quý giá. Chỉ sau một thời gian ngắn sơn nhạt dần, màu sắc bị biến đổi và nhợt nhạt trông rất vô duyên.
Trái lại, nếu bức tranh sử dụng toàn lối thiếp bạc hoặc toát mỏng màu thì màu sắc lại kém đậm đà, trông mỏng manh hời hợt. Đôi lúc nhìn hao hao các loại ấn phẩm màu trên giấy pô-li-ê-ti-len để lâu ngày bị bay màu, để lộ hết các màu toát nhũ, bạc hoặc phẩm bên trong, làm màu sắc trông rất rơ và sương. Đây chính là nhược điểm của chất liệu sơn khi để lâu ngày bị bay màu.
Vì vậy, khi thể hiện màu sắc, người làm nghề phải khéo dự tính trước ngay từ lúc pha màu. Cần bố trí hài hòa giữa mảng màu pha lối trực tiếp với lối gián tiếp, kết hợp các mảng có gắn vỏ trứng hay vỏ trai. Khi biết lường trước để dung hòa và bố trí hợp lý các mảng, họa tiết nào làm màu trực tiếp, họa tiết nào làm màu gián tiếp, thì sau này dù sơn có bay nhạt đi, bức tranh vẫn giữ được tương quan hòa sắc lúc ban đầu, thậm chí có phần lộng lẫy thêm. Để lâu ngày, sơn cánh gián bay nhạt bớt đi thì nền sơn càng đỏ tươi lên, màu nền sơn đen thì giữ y nguyên gần như không thay đổi, màu trắng vỏ trứng cũng giữ được sắc độ ban đầu. Còn những chỗ mảng màu làm theo lối gián tiếp, các họa tiết hoa văn nằm dưới nước sơn cánh gián già trông sẽ càng trong trẻo, sâu màu, duyên dáng và quý giá hơn.
Bởi thế, người họa sĩ sơn mài phải cực kỳ kiên nhẫn tìm tòi trên bảng màu của mình, đồng thời để tâm nghiên cứu các tác phẩm thời trước đang lưu trữ trong các bảo tàng để tự rút ra những bài học bổ ích.
Nghệ thuật mài để lộ hình và sắc độ
Một vấn đề quan trọng không kém trong kỹ thuật thể hiện màu sắc là quá trình mài để làm nổi hình và nổi sắc độ của màu lên. Mài sơn thực chất cũng giống như việc đang vẽ và sáng tác vậy. Cái thú vị nhất khi đi tìm màu sắc và sắc độ hài hòa nằm chính ở khâu mài vẽ này.
Không phải cứ mài là cốt cho phẳng mặt sơn và hiện nổi hết chi tiết hình lên là xong. Đôi lúc, mài chưa được phẳng mặt, nền sơn còn ráp nhưng người thợ đã phải ngừng tay vì phát hiện ra đến độ ấy màu đã đạt đến độ hay nhất rồi. Cần dừng mài đúng lúc để có thể sơn tiếp bổ sung một lớp sơn màu khác cho hài hòa với tổng thể, sau đó mới tiến hành mài lại để lấy bề mặt sơn phẳng phiu.
Làm cái nghề sơn này, người nghệ sĩ được rèn luyện rất nhiều về đức tính nhẫn nại, cần cù, bình tĩnh, đồng thời liên tục phát huy trí tưởng tượng cùng óc sáng tạo không ngừng nghỉ.
