Trong cái nghề sơn mài này, để tạo được độ sâu và cái hồn cho tác phẩm, người thợ chúng tôi thường dùng đến kỹ thuật sơn đắp nổi. Tùy vào kích thước họa tiết hay bề mặt của sản phẩm mà người làm nghề sẽ chọn cách đắp bằng sơn chín, sơn bó hoặc làm khuôn đúc cốt sơn. Mỗi cách đòi hỏi một sự tỉ mỉ riêng, nói thì dễ nhưng khi đặt nhát đục, tay bay vào mới thấy hết cái kỳ công.
1. Kỹ thuật đắp bằng sơn chín cho họa tiết nhỏ trên nắp hộp
Khi cần trang trí một họa tiết nhỏ như con bướm, con cá hay cành tre có thếp vàng nổi hẳn lên trên một nắp hộp, người trong nghề chúng tôi sẽ dùng đến sơn chín.
Đầu tiên, họa tiết phải được can trước lên nền tranh đã đánh bóng. Sau đó, tôi dùng sơn đặc pha thêm bột son đỏ để tô chi tiết cánh bướm, vẩy cá, hoặc gân cành, lá tre. Tùy vào việc họa tiết cần đắp cao nhiều hay ít mà người thợ sẽ quyết định tô nhiều hay chỉ một lượt sơn thôi. Cái hay của thớ sơn này là không được vội, không nên tô một lúc dày sơn quá, nếu tham sơn sẽ bị nhăn ngay.
Khi lớp sơn này khô, tôi tiến hành mài qua đá cho đỡ lổn nhổn mấu bụi. Tiếp đến, phủ trùm toàn bộ một nước sơn mỏng để chuẩn bị thếp vàng. Khâu thếp vàng khô xong xuôi, tôi lấy bông tẩm một ít dầu hỏa, cọ nhẹ nhàng và khẽ đánh mòn bớt vàng đi. Làm vậy là để sắc độ của họa tiết được hài hòa với hòa sắc chung của bố cục bức tranh, không bị chói quá.
2. Cách đắp bằng sơn bó cho diện tích lớn và bình phong
Đối với những diện tích to như mặt tranh hay các bức bình phong lớn, người làm nghề không thể đắp nổi bằng sơn chín được. Sơn chín quá mỏng và đắp như vậy rất mất công. Trường hợp này, bắt buộc phải đắp bằng sơn bó – tức là hỗn hợp gồm sơn sống, đất sét và mùn cưa.
Khâu chuẩn bị nền vóc và can hình
Ngay từ khâu sơn lót của nền vóc, chúng ta đã có thể dùng để đắp họa tiết nổi được rồi. Trước hết, tôi can kê hình họa tiết cần thiết lên nền vóc đã được lót nước sơn sống và mài phẳng.
Kỹ thuật đắp nổi phù điêu bằng sơn bó
Tôi dùng bay xương nhỏ sắn từng miếng sơn bó, đắp khéo léo theo hình đã được can phấn trước. Đoạn này đắp theo khối nổi chìm y như khi mình làm phù điêu vậy. Anh em làm nghề lưu ý, chỗ mảng sơn lên dày nhất cũng không nên quá 5mm. Đắp quá dày sơn bó sẽ rất lâu khô, dễ bị nhăn co mặt và sơn lên không đẹp. Khi cần phải đắp dày hơn, tôi thường chia ra đắp làm nhiều đợt, mỗi lớp sơn đắp sau đều phải đợi cho lớp sơn đắp trước thật khô hoàn toàn.
Một mẹo nhỏ của người trong nghề là trước khi đặt sơn bó vào đắp, phải quét (thảo qua) thật mỏng một nước sơn sống lên nền cũ. Việc này giúp cho miếng sơn bó mới dễ bám chân và gắn được chắc chắn với nền. Nếu bỏ qua bước này, sau này sơn bó khô co lại, có thể làm kênh mép và rất dễ bị bong ra. Lúc đắp cũng tuyệt đối không nên để các khe rãnh, góc cạnh có chiều sâu quá hay tạo ra ngóc ngách, vì như vậy sẽ gây khó cho các nước sơn sau và lại rất khó mài nhẵn nhụi, nuột nà được.
Gọt sửa và hoàn thiện lớp sơn thí
Khi đã đắp xong đầy đủ hình khối phù điêu, tôi đem ra gọt sửa lại bằng dao trổ và mài bằng đá ráp để các mảng nổi chìm được thanh thoát. Sau đó, tiến hành sơn lót cho một hoặc hai nước rồi tiếp tục chuyển sang khâu sơn thí bằng sơn chín (sử dụng sơn đen hoặc sơn cánh gián pha bột son). Tôi sơn thí toàn bộ họa tiết mới đắp nổi cùng một lúc với phần nền bên ngoài. Đợi lớp sơn thí này khô, lại đem ra mài nước với đá ráp. Đến đây là khâu đắp nổi đã hòan thành, người thợ có thể chuyển sang làm màu sắc, theo phác thảo mà tiếp tục thể hiện và áp dụng các kỹ thuật sơn mài khác.
3. Cách sản xuất hàng loạt họa tiết đắp nổi cỡ nhỏ trong đồ mỹ nghệ
Trong các mặt hàng mỹ nghệ phổ cập như tráp quả, thúng khảo, chúng ta thường thấy có một vài chi tiết chạm nổi đính vào để tạo nét duyên dáng. Ví dụ như họa tiết lá sòi đính ở bốn góc vành đai thúng và nắp thúng, hoặc các đường diềm trang trí đính trên mặt bề dày của các thành ngăn cách ô khuôn trong tráp quả, cơi trầu. Các họa tiết đắp nổi nhỏ này thường được thếp bạc, thiếc phủ hoàn kim. Để làm hàng loạt, quy trình được thực hiện như sau:
Làm khuôn đúc
Tôi lấy đất sét để đắp tạo hình các họa tiết, đường diềm hoặc lá sòi, con bướm, cánh hoa trước. Sau đó, dùng xi măng pha thêm một ít thạch cao để đổ lấy mẫu khuôn lõm.
Nhào sơn đắp
Nguyên liệu cốt sơn gồm có: sơn sống, đất sét đã ngâm mịn, mùn cưa rây nhỏ mịn và giấy bản xé tướp nhỏ ngâm nước. Tôi nhào trộn kỹ các thứ kể trên cho thật nhuyễn vào nhau, tạo thành một nắm đất dẻo, yêu cầu là không được nhão nước quá mà cũng không được khô quá.
Đổ khuôn và lấy mẫu
Trước khi đổ, tôi rắc tro bếp đã được rây mịn lên khuôn lõm, rồi rũ bớt phần tro ứ đọng nhiều ở các khe sâu trong khuôn đi. Tiếp theo, nhồi sơn đắp đầy vào khuôn và lèn thật chặt để các nét in được nổi rõ, đều đặn. Dùng một que đóm gạt bằng các chỗ sơn cao thấp và phần loe ra ngoài khuôn. Cuối cùng, lật úp khuôn trên tấm ván rồi bóc lấy mẫu in ra.
Đính họa tiết vào sản phẩm
Kinh nghiệm là dùng đến đâu thì đổ khuôn đến đấy, không nên đổ khuôn sẵn quá nhiều vì họa tiết để lâu sẽ bị khô rắn, dễ bị cong vênh, không có lợi khi sử dụng. Lúc họa tiết in ra còn đang ẩm ướt là thời điểm dễ đính lên bất kỳ một cái nền nào nhất, dù là nền cong, tròn, phẳng hay gãy góc.
Lúc đính họa tiết, tôi chấm một ít sơn sống vào mặt nền, đặt họa tiết vào rồi dùng bay, mo để miết cho các góc mép ăn chặt với nền, đảm bảo không bị cong vênh. Khi sơn gắn đã khô, sản phẩm có thể đưa sang các khâu thí, thếp bạc thiếc phủ hoàn kim. Đối với việc đính các đường diềm, nếu thừa thì cắt bỏ bớt, thiếu thì đính tiếp nối liền vào, làm rất thuận lợi và nhanh chóng.
