-
Đối tượng suy tôn: Thánh Gióng, còn gọi là Phù Đổng Thiên Vương.
-
Địa điểm:
-
Lễ hội chính tại làng Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
-
Ngoài ra còn có 4 hội khác ở quanh vùng Hà Nội và Hà Tây cũ: hội Phù Gióng, hội đền Sóc Sơn, hội Gióng Sóc Sơn, hội Gióng Bộ Đầu.
-
-
Thời gian: Ngày 9 tháng tư (âm lịch).
-
Đặc điểm: Ngoài chủ đề chính tưởng niệm người anh hùng đánh giặc cứu nước, hội Gióng còn là biểu tượng cho lễ cầu mưa của cư dân vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ.
Khúc tráng ca huy hoàng về người anh hùng nhỏ tuổi làng Phù Đổng tiêu diệt giặc Ân, mở đầu trang sử chói lọi chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam luôn được truyền tụng qua muôn đời. Ý nghĩa xã hội to lớn từ chiến công của bậc vĩ nhân đã được nhà thơ Cao Bá Quát đúc kết sâu sắc qua hai câu thơ nổi tiếng:
“Phá tặc đãn hiềm tam tuế vãn
Đăng vân do hận cửu thiên đê.”(Dịch thơ: Đánh giặc lên ba hiềm đã muộn / Lên mây tầng chín giận chưa cao.)
Ghi nhận công lao vĩ đại này, Hùng Vương thứ 6 đã phong tặng người anh hùng danh hiệu Phù Đổng Thiên Vương. Đến thế kỷ thứ X, sau khi đánh bại quân nhà Tống, hoàng đế Lê Hoàn tiếp tục phong Ngài là Sóc Sơn Đồng Thiên Vương, Đà Giang hiển thánh, phù Thánh giá đại vương, Thượng đẳng Sơn Thần. Tới năm 1077, khi giành chiến thắng trước quân Tống lần thứ hai, vua Lý Nhân Tông đã gia phong thêm hai chữ “Xung thiên”. Trải qua các triều đại, vị anh hùng làng Gióng đã nhận cả ba tước hiệu tối cao: Vương, Thánh, Thần. Nhân dân đồng lòng suy tôn Ngài là Thánh Gióng và tổ chức ngày hội tưởng niệm thường niên nhằm biểu dương một tấm gương sáng ngời, giáo dục chí khí cho hậu thế. Nhắc nhở nhau đi trẩy hội để rèn luyện nhân cách, dân gian có câu:
“Ai ơi mùng chín tháng tư,
Không đi hội Gióng cũng hư mất đời!”
Hệ thống lễ hội tưởng nhớ Ngài được tổ chức liên hoàn qua năm địa điểm khác nhau, mang tính thống nhất cao về mặt chủ đề. Các mảnh ghép này phản ánh trọn vẹn cuộc đời vị anh hùng: từ lúc sinh ra, trưởng thành, lập chiến công hiển hách cho đến khi hoàn thành sứ mệnh rồi bay về trời, đan cài hài hòa giữa chất hiện thực và sắc màu huyền thoại.
1. Hội Gióng Phù Đổng (Huyện Gia Lâm, Hà Nội)
Cứ vào ngày mùng 9 tháng 4 âm lịch hằng năm – mốc thời gian ông Gióng đánh tan giặc dữ – hàng vạn người dân từ khắp các xứ Đông, Nam, Đoài, Bắc lại nô nức đổ về làng Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội để chiêm bái. Ca dao vùng đất này có câu:
“Mùng 7 hội Khám, mùng 8 hội Dâu,
Mùng 9 đâu đâu kéo về hội Gióng.”
Không gian diễn xướng vô cùng rộng lớn, trải dài khoảng 3 km bao gồm đền Thượng (nơi thờ ông Gióng), đền Mẫu (nơi thờ mẹ ông Gióng) và chùa Kiến Sở. Tuyến đê hàng tổng nối liền các làng Phù Dực, Phù Đổng, Đống Viên chạy qua miếu Ban (nơi sinh ra Ngài), Soi Bia và Đống Đàm (dấu tích chiến trường năm xưa). Lịch trình tổ chức được quy định nghiêm ngặt trong hương ước làng qua ba giai đoạn:
- Chuẩn bị hội (Mùng 1 tháng 3 đến mùng 5 tháng 4): Tiến hành bàn giao sổ hội lệ, phân vai nhân sự, chuẩn bị cờ lệnh, trống chiêng, tổ chức tập dượt, lau dọn đồ thờ tự và tổng diễn tập.
- Vào hội (Mùng 6 đến mùng 9 tháng 4): Triển khai dàn trận, thực hiện nghi thức rước nước từ đền Mẫu về đền Thượng, rước cờ tới đền Mẫu và rước cỗ chay (gồm cơm và cà) lên đền Thượng. Riêng ngày chính hội mùng 9 tháng 4 sẽ diễn ra đại lễ rước từ đền Mẫu sang đền Thượng, trình diễn điệu múa hát thờ săn hổ của phường Ải Lao, tổ chức hội trận tái hiện chiến thắng giặc Ân, cuối cùng là khao quân và biểu diễn hát chèo đêm.
- Vãn hội (Mùng 10 đến mùng 12 tháng 4): Ngày mùng 10 làm lễ duyệt quân, lễ tạ ơn Thánh; ngày 11 cử hành nghi thức rước nước rửa vũ khí; ngày 12 làm lễ rước cờ để báo công thắng trận với trời đất.
Trẩy hội Phù Đổng, người xem được chứng kiến các nghi thức uy nghi mang tính nghệ thuật và biểu tượng rất cao. Sự kiện thắt chặt mối quan hệ hai chiều giữa làng và nước, hòa quyện quá khứ với hiện tại để giữ gìn truyền thống yêu nước như một tài sản văn hóa vô giá.
2. Hội Phù Gióng Chi Nam (Huyện Gia Lâm, Hà Nội)
Tại trang Liên Đường, nay đổi tên là làng Sen Hồ thuộc xã Lệ Chi, huyện Gia Lâm, Hà Nội, người dân tổ chức hội Chi Nam để tưởng nhớ ông Hiển Công vào ngày mùng 8 tháng 4 âm lịch, trước hội Phù Đổng một ngày. Do đó, lễ hội này mang tên hội Phù Gióng với ý nghĩa hướng về hội chính Phù Đổng.
Theo truyền thuyết, khi đất nước bị giặc Ân giày xéo, tại vùng này có ông Châu đã đứng lên kêu gọi trai tráng đi giúp ông Gióng. Ông yêu cầu sứ giả mang đến một chiếc thuyền sắt cùng cây chùy sắt rồi xuôi theo dòng sông Đuống đánh giặc. Sau khi quét sạch quân thù trong trận giáp lá cà, ông Châu quay về quê hương mừng chiến công rồi hóa. Nhân dân sùng kính tôn Ngài làm Thành hoàng Hiển Công.
Sáng mùng 8 tháng 4, sau kỳ tế lễ tại đình, trai làng khỏe mạnh được chia làm hai phe bằng nhau để tái hiện trận chiến lịch sử: phe một đóng vai quân Thánh (mình trần, khố đỏ, bao vàng) và phe hai đóng vai giặc Ân (mình trần, khố xanh, bao trắng). Trò diễn kết thúc bằng cuộc “cướp dừa cầu may”. Người may mắn cướp được quả dừa sẽ được phong làm “tông”, hưởng đặc quyền ăn cỗ tại đình cùng cụ tiên chỉ. Quả dừa chiến quả sau đó được đập nhỏ để chia đều cho các trai đinh trong làng cùng hưởng lộc.
3. Hội Gióng đền Sóc Xuân Đỉnh (Huyện Từ Liêm, Hà Nội)
Truyền thoại kể rằng trên đường thắng trận bay về trời, thiên sứ Gióng đã dừng chân ghé lại làng Cáo (thôn Xuân Tảo, xã Xuân Đỉnh, nay thuộc quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội) để nghỉ ngơi và tắm mát. Ngài đã ăn trưa với gói cơm cùng mấy quả cà dân dã rồi tiếp tục lên đường, bỏ quên một thanh roi sắt. Hiện nay, phiến đá nơi Ngài ngồi nghỉ vẫn nằm dãi dầu mưa nắng bên cạnh giếng nước của làng.
Hội Gióng tại đây được mở vào ngày mùng 6 tháng giêng để tưởng nhớ những dấu tích thiêng liêng ấy. Sớm mùng 6, tiếng chiêng trống rộn rã báo hiệu mở cửa đền. Sau nghi thức tế lễ, đoàn kiệu Thánh uy nghi được rước từ đền ra giếng cổ, minh chứng cho đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” mà nhân dân vẫn gìn giữ vẹn nguyên.
4. Hội Gióng Sóc Sơn (Huyện Sóc Sơn, Hà Nội)
Núi Sóc thuộc địa phận xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn, Hà Nội là chặng dừng chân cuối cùng của Ngài ở cõi trần thế. Tại đây, Ngài dừng ngựa ngắm nhìn non sông lần cuối, cởi bỏ áo giáp để lại rồi cưỡi ngựa bay thẳng về trời. Nhân dân quanh vùng mở hội trong 3 ngày, từ mùng 6 đến mùng 8 tháng giêng, chọn ngày mùng 7 (ngày Thánh hóa) làm chính hội. Khu di tích gồm 6 công trình kiến trúc lớn: đền Thượng, chùa Đại Bi, đền Hạo, miếu Thánh Mẫu, nhà Bia và khu hành lễ.
- Ngày mùng 6: Khởi đầu bằng lễ dâng hương của dân làng và khách thập phương. Đúng giờ Tý (24 giờ), chủ tế và các chức sắc thực hiện lễ khai quang (tắm tượng Gióng).
- Ngày mùng 7: Diễn ra nghi thức dâng hoa tre và lễ chém tướng giặc. Hoa tre là thanh tre dài khoảng 50 cm, rộng 1 cm, đầu vót xơ thành bông rồi nhuộm màu vàng rực. Xưa kia, 52 xã thuộc 9 tổng của huyện Kim Anh đều mang hoa tre về dâng cúng. Khi chủ tế hô lớn “lễ tất, tranh lộc!”, hoa tre được tung lên trước sân đền cho người dân cướp lấy cầu may mắn. Nghi thức chém tướng mô phỏng truyền thuyết Ngài dùng tre ngà đập chết tướng đầu sỏ Thạch Linh cùng tả hữu tướng của hắn.
Hội Gióng Sóc Sơn diễn ra vào đầu xuân, mang đậm dấu ấn tín ngưỡng phồn thực dân gian, cầu mong sự sinh sôi nảy nở và vụ mùa bội thu phổ biến của cư dân trung du, đồng bằng Bắc Bộ ngày trước.
5. Hội Gióng Bộ Đẩu (Huyện Thường Tín, Hà Nội)
Vào ngày mùng 8 tháng giêng, ngay sau lễ Khai hạ, cư dân ven sông Hồng lại rủ nhau về tham dự hội làng Bộ Đẩu (thuộc huyện Thường Tín, Hà Nội) để xem lễ và đấu gậy. Làng thờ Ngài làm Thành hoàng nhờ công lao diệt trừ đôi luồng thuồng luồng hại dân.
Tích xưa kể rằng khi đang bay về trời, Ngài nghe thấy tiếng kêu cứu thảm thiết của người dân bên sông Hồng trước sự hoành hành của hai con thủy quái khổng lồ. Ngài lập tức lao xuống nước tiêu diệt đôi ác thú dữ tợn. Lạ lùng thay, nạn nhân được giải cứu lại chính là mẹ của Ngài. Để tri ân, các nghệ nhân tài hoa trong làng đã tạc một pho tượng Thánh Gióng bằng gỗ cao tới 15 thước (tương đương 5 mét), tạo nên một tác phẩm điêu khắc tuyệt diệu. Hằng năm, hội làng tổ chức tục thi gậy giật giải đầy hào hứng để diễn lại tích nhổ tre đằng ngà đánh giặc năm xưa.
Biểu tượng cầu mùa và triết lý nhân văn sâu sắc
Mặc dù mang đậm tinh thần chiến đấu chống ngoại xâm, Lễ hội Thánh Gióng vẫn chứa đựng một tâm thức khác của người xưa: ngày hội cầu mùa nông nghiệp. Dân gian truyền tụng:
“Lâm râm hội Khám,
u ám hội Dâu,
vỡ đầu hội Gióng.”
Hội Phù Đổng diễn ra vào tháng 4 âm lịch, thời điểm kết thúc mùa xuân và bước vào mùa vụ hè: “Tháng tư cày vỡ ruộng ra / Tháng năm gieo mạ thuận hòa nơi nơi…”. Đây là lúc miền Bắc thường xuất hiện những cơn mưa dông. Hình ảnh bà mẹ nghèo ướm chân vào vết chân khổng lồ ở vườn cà rồi mang thai, cùng món cơm cà nuôi Gióng lớn khôn chính là những biểu tượng nông nghiệp buổi sơ khai. Câu chuyện về Ngài đã hòa quyện cùng huyền thoại về thần Mặt Trời và mưa dông, chuyển hóa thành một chương diễn xướng anh hùng ca hoành tráng.
Bộ năm hội liên hoàn tưởng niệm Phù Đổng Thiên Vương bổ sung chặt chẽ cho nhau, hoàn thiện biểu tượng cao đẹp về người anh hùng. Chuỗi sự kiện phản ánh hai nhiệm vụ cốt lõi của cộng đồng người Việt cổ tại đồng bằng và trung du Bắc Bộ: sản xuất nông nghiệp và chiến đấu giữ gìn bờ cõi. Trên hết, hình ảnh người con giữ trọn đạo hiếu nghĩa với mẹ đã kết lại trọn vẹn giá trị nhân văn sâu sắc của toàn bộ hệ thống lễ hội truyền thống thiêng liêng này.
