-
Đối tượng suy tôn: Chàng trai họ Hoàng (Thành hoàng làng Lệ Mật, người có công chống rắn dữ và đưa dân nghèo sang khai hoang lập ra Thập tam trại – 13 làng phía Tây thành Thăng Long).
-
Địa điểm: Làng Lệ Mật, xã Việt Hưng, huyện Gia Lâm (nay thuộc quận Long Biên), Hà Nội.
-
Thời gian: Ngày 23 tháng Ba âm lịch hàng năm.
-
Đặc điểm nổi bật: Tục múa rắn (vũ điệu dân gian độc đáo mô tả lại trận chiến đấu phá loài thủy quái rắn dữ của Chàng trai họ Hoàng).
Mỗi độ xuân về, người dân vùng đất kinh kỳ lại nao nức hướng về những ngày hội truyền thống đậm đà bản sắc. Trong số đó, một sự kiện tâm linh đặc biệt lưu giữ sợi dây liên kết bền chặt giữa quá khứ và hiện tại chính là Lễ hội làng Lệ Mật. Đây là dịp để cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với vị anh hùng có công khai hoang lập ấp.
“Đến ngày hăm ba tháng ba,
Dân trại ta vượt Nhị Hà thăm quê,
Kinh quán, cựu quán đề huề,
Hồ Tây cá nhảy đi về trong mây.”
Giai điệu ca dao quen thuộc vang lên như lời mời gọi đầy tự hào, dẫn lối du khách quay ngược dòng thời gian tìm về truyền thuyết của một ngôi làng cổ gắn liền với lịch sử ngàn năm văn hiến của cố đô.
Nguồn gốc lịch sử và truyền thuyết về Thành hoàng họ Hoàng
Cốt truyện linh thiêng của ngày vui này bắt nguồn từ thời nhà Lý, dưới triều vua Lý Thái Tông (1072 – 1127). Chuyện kể rằng, vào một ngày nọ, công chúa cùng các cung nữ chèo thuyền du ngoạn trên dòng sông Nguyệt Đức (tức sông Đuống ngày nay). Thật không may, một loài thủy quái dữ tợn ẩn náu dưới lòng sông bất ngờ nổi sóng lớn, làm lật úp thuyền rồng. Giữa lúc đoàn tùy tùng trên bờ đang hoảng loạn và bất lực nhìn dòng nước dữ, một chàng trai dũng cảm họ Hoàng, người gốc làng Lệ Mật (hiện thuộc xã Việt Hưng, huyện Gia Lâm, Hà Nội) đang làm ruộng gần đó đã lập tức lao mình xuống sông cứu nạn. Bằng sự mưu trí cùng sức mạnh phi thường, chàng đã hạ gục loài quái vật, giải cứu công chúa an toàn lên bờ.
Để đền đáp đại ân, nhà vua đã ban thưởng cho chàng trai tước vị cùng rất nhiều vàng bạc châu báu. Tuy nhiên, bậc tráng sĩ đã cung kính từ chối những vinh hoa phú quý này. Trước sự kinh ngạc của hoàng đế, dũng sĩ họ Hoàng đã bày tỏ tâm nguyện được dẫn dắt những người dân nghèo khó sang vùng đất phía tây kinh thành Thăng Long để khai khẩn đất hoang, lập nên những miền quê mới giúp dân an cư lạc nghiệp. Nhận được sự đồng ý của nhà vua, chàng quay về tập hợp bà con nghèo tại quê nhà Lệ Mật cùng các vùng lân cận, vượt sông Nhị Hà (sông Hồng) sang bờ bên kia.
Vùng đất Ba Đình ngày nay thuở ấy vốn là một nơi đầm lầy hoang dại, cỏ dại mọc um tùm. Nhờ sự tổ chức và dẫn dắt của chàng trai họ Hoàng, người dân đã chung sức phá hoang, lập nên 13 làng trại trù phú, phát triển thành các vùng nông nghiệp nổi tiếng bao gồm: Cống Vị, Giảng Võ, Liễu Giai, Vạn Phúc, Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Vĩnh Phúc, Thủ Lệ, Kim Mã, Ngọc Khánh…
Sau khi người anh hùng qua đời, nhân dân làng Lệ Mật cùng cư dân của “Mười ba trại” đã đồng lòng tôn vinh chàng làm Thành hoàng làng. Từ đó, cứ vào ngày kỵ của chàng – ngày 23 tháng 3 âm lịch, con cháu từ 13 trại xưa (nay gọi là dân “Kinh quán” – những người ở nơi kinh đô) lại cùng nhau hành hương về lại làng Lệ Mật (nay gọi là dân “Cựu quán” – những người ở nơi quê cũ) để làm lễ tưởng niệm tổ tiên.
Không gian ngày hội và các nghi thức cổ truyền trang nghiêm
Ngay từ buổi bình minh của ngày hội, đình làng Lệ Mật đã ngập trong làn khói hương nghi ngút. Đèn nến thắp sáng lung linh, cờ hội rực rỡ cắm dọc các ngõ xóm và sân đình. Tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã vang lên báo hiệu ngày vui chung. Từ mọi nẻo đường, 13 đoàn đại diện cho 13 trại với các mâm lễ vật tươm tất được sửa soạn từ kinh đô cung kính tiến về sân đình phối hợp cùng dân bản địa mở hội.
Nghi lễ rước nước và dâng cá thần
Sự kiện được bắt đầu bằng lễ rước nước trang trọng. Đoàn rước di chuyển từ đình làng ra giếng cổ, lấy nước vào một chiếc ché bằng sứ lớn rồi đặt trang trọng trên kiệu có lọng che rước về. Tiếp theo, người ta mang vó ra giếng để cất một con cá chép có kích thước lớn. Con cá này được đặt nguyên vẹn trên mâm đồng, phủ tấm vải điều màu đỏ rồi rước vào điện thờ làm vật dâng cúng. Nghi thức này vừa mô phỏng lại hình ảnh cá thần Hồ Tây trong câu ca xưa, vừa là lời nhắc nhở thế hệ sau về công lao của người đi trước đã mang nghề nông về truyền dạy cho dân làng.
Tục múa rắn độc đáo tái hiện chiến tích hào hùng
Sau phần lễ nghi nghiêm cẩn là màn trình diễn múa rắn vô cùng đặc sắc trên sân đình. Đội múa của làng phải trải qua quá trình tập luyện nghiêm ngặt suốt nhiều tháng trời nhằm tái hiện sinh động trận chiến dũng mãnh chống lại thủy quái của tráng sĩ họ Hoàng từ gần mười thế kỷ trước.
Hình ảnh con rắn khổng lồ tượng trưng cho loài thủy quái được chế tác từ khung nan tre bọc vải, chiều dài khoảng 6 mét và thân rộng chừng 60 cm. Con vật được tô vẽ mang nét đẹp dữ tợn, do một nhóm thanh niên trai tráng khỏe mạnh điều khiển. Trận diễn bắt đầu khi tốp cung nữ và công chúa trong trang phục lụa thêu kim tuyến rực rỡ uốn lượn theo điệu múa thì bất ngờ bị quái thú bao vây. Giữa tình thế nguy cấp, tráng sĩ họ Hoàng xuất hiện nổi bật trong bộ quần áo màu hồng, thắt lưng màu xanh, đầu quấn khăn rìu đỏ. Với gương mặt chữ điền sắc nét và ánh mắt kiên định, chàng cầm thanh mã tấu thực hiện những thế võ điêu luyện, vừa vờn vừa né tránh những cú tấn công từ ác thú.
Trận đấu diễn ra vô cùng gay cấn, kịch liệt. Đến thời khắc quyết định, chàng trai vung mã tấu giáng một đòn chính xác xuống đầu con quái vật. Khi con thú gục ngã, hệ thống trống chiêng và tù và đồng loạt nổi lên vang dội để ăn mừng chiến thắng. Người xem xung quanh đều reo hò vang trời, trút bỏ nỗi căng thẳng để hòa vào niềm vui chung.
Ý nghĩa văn hóa và sự gắn kết cộng đồng bền chặt
Lễ hội làng Lệ Mật không đơn thuần là nơi ghi nhớ công ơn tiền nhân hay diễn lại một khúc tráng ca lịch sử. Đây còn là chiếc cầu nối tâm linh giúp thắt chặt tình cảm giữa hai dòng mạch: người ở lại giữ làng (Cựu quán) và người đi xa lập nghiệp (Kinh quán). Sau một năm lao động, họ lại có cơ hội gặp gỡ, tay bắt mặt mừng, cùng nhau ôn lại những ngày gian khó thuở ban sơ và hứa hẹn gìn giữ tình yêu quê hương, đùm bọc lẫn nhau như anh em ruột thịt.
Nối tiếp tinh thần lao động cống hiến của vị tráng sĩ năm xưa, các thế hệ con cháu làng Lệ Mật hôm nay đã làm rạng danh quê hương. Bên cạnh việc canh tác nông nghiệp giỏi, người dân nơi đây còn nổi tiếng với biệt tài săn bắt và thuần dưỡng rắn. Khách thập phương khi về tham dự ngày vui thường được các bậc cao niên thết đãi chén rượu thuốc bổ dưỡng được ngâm từ bộ tam xà hoặc ngũ xà. Hiện nay, trong làng có hàng chục bể nuôi rắn lấy nọc phục vụ cho ngành y dược xuất khẩu, mang lại nguồn thu nhập kinh tế vững chắc cho người dân địa phương.
Chính từ tấm gương đạo đức và ý chí kiên cường của người tráng sĩ họ Hoàng, người dân nơi đây đã dệt nên một truyền thuyết tươi đẹp cùng trò diễn độc đáo. Qua đó, tài năng, trí tuệ và tinh thần cần cù của những người nông dân ven đô đã được tôn vinh, góp phần làm rạng rỡ thêm mảnh đất ngàn năm văn hiến.
