Lễ Hội Hoa Ban: Huyền Thoại Tình Yêu Và Bản Sắc Tây Bắc

 

Hằng năm, cứ vào độ tháng 2 âm lịch, khi những tia nắng ấm áp đầu xuân bắt đầu lan tỏa, vùng dọc ngang Tây Bắc lại khoác lên mình sắc trắng tinh khôi của hoa ban nở rộ khắp núi rừng. Đây cũng là thời điểm những vạt lúa chiêm được đón dòng mưa xuân mát lành, vươn mình xanh mơn mởn trên các triền ruộng nước.

Gắn liền với loài hoa đặc trưng của núi rừng phương Bắc này là một câu chuyện huyền thoại được người Thái lưu truyền từ đời này sang đời khác. Chuyện kể rằng, thuở xưa có chàng Khum đem lòng yêu sâu sắc nàng Ban. Chàng Khum vốn là người giỏi giang việc nương rẫy lại có tài săn bắn kiệt xuất, còn nàng Ban lại khéo tay dệt vải và sở hữu giọng hát làm say đắm lòng người.

Thế nhưng, mối tình đẹp đẽ ấy đã gặp phải sự chia cắt phũ phàng từ người cha của nàng Ban. Vì lòng tham giàu sang, ông đã quyết định gả ép con gái cho con trai của nhà tạo mường – một gã thanh niên lười biếng lại mang tật gù lưng.

Mặc cho con gái hết lời van xin, người cha vẫn khăng khăng giữ nguyên ý định, phối hợp cùng nhà tạo mường chuẩn bị chu đáo cho lễ cưới. Trong cơn tuyệt vọng, nàng Ban đã trốn bản, chạy sang nhà chàng Khum để cầu cứu.

Trớ trêu thay, khi đến nơi, nàng nhận được tin chàng đã theo cha đi mua trâu ở một bản làng xa xôi. Nàng đành tháo chiếc khăn piêu của mình buộc lại nơi cầu thang nhà người yêu làm dấu, rồi bươn bả lên đường đi tìm chàng.

Nàng đi mãi, vượt qua hết ngọn núi này đến cánh rừng khác, cất tiếng gọi tên người yêu đến khản đặc cả giọng nhưng chàng ở quá xa không thể nghe thấy. Cuối cùng, vì kiệt sức, nàng đã ngã gục ngay sau khi vượt qua một dãy núi cao.

Tại nơi nàng nằm xuống, một cây hoa lạ mọc lên với những búp hoa trắng muốt như hình dáng búp tay của người con gái. Chẳng bao lâu sau, loài hoa ấy mọc lan ra khắp núi rừng Tây Bắc, cứ mỗi độ xuân về lại bung nở trắng xóa. Người dân trong vùng đã trìu mến đặt tên cho loài hoa ấy là hoa ban.

Về phần chàng Khum, khi trở về nhà và nhìn thấy chiếc khăn piêu của người yêu treo ở cầu thang, chàng biết đã có chuyện chẳng lành xảy ra. Chàng vội vàng dò hỏi bà con bản bên thì biết nàng Ban đã bỏ nhà ra đi không rõ tung tích.

Ngay lập tức, chàng trai lên đường tìm kiếm người yêu, đi qua hết mường này bản nọ mà vẫn bặt vô âm tín. Cuối cùng, chàng cũng kiệt sức rồi ngã xuống. Sau khi qua đời, chàng hóa thân thành một loài chim sống lẻ loi giữa rừng sâu, cứ đến mùa ban nở lại hót vang lên những tiếng gọi thiết tha như gọi tên người yêu năm nào.

Không Khí Trẩy Hội Mừng Xuân Tại Vùng Đất Sơn La

Tại Sơn La, cứ mỗi dịp xuân sang khi hoa ban nhuộm trắng các sườn núi, nam nữ thanh niên trong các bản mường lại rủ nhau đi hội chơi núi, hái hoa đón xuân. Đây là cơ hội tuyệt vời để thế hệ trẻ gặp gỡ, vui chơi, đánh đàn tính, thổi kèn, hòa mình vào điệu múa xòe và trao nhận những tình cảm lứa đôi.

Từ lúc bình minh vừa ló dạng, tiếng trống và tiếng chiêng rộn ràng đã vang vọng khắp núi rừng. Tại các nếp nhà sàn, bếp lửa được thắp lên bập bùng: người già và tầng lớp trung niên tất bật đồ xôi, luộc gà, thái măng hoặc mổ lợn sửa soạn mâm cỗ.

Những vò rượu cần lớn nhỏ được bê ra sẵn sàng để thết đãi dân làng và khách khứa. Trong khi đó, các chàng trai, cô gái lại chọn cho mình những bộ trang phục váy áo, khăn quấn chỉnh tề, gọi nhau í ới để cùng hướng về những cánh rừng ban nở rộ.

Họ cẩn thận chọn lựa những cành hoa đẹp nhất, có búp nụ đều nhất để dành tặng cho người yêu hoặc đem về biếu cha mẹ. Theo quan niệm lâu đời của người Thái, hoa ban không chỉ là biểu tượng của tình yêu đôi lứa thủy chung, mà còn đại diện cho lòng hiếu thảo và sự biết ơn sâu sắc đối với đấng sinh thành.

Cũng trong không khí lễ hội, trên dòng sông Nậm Na thơ mộng thường diễn ra các cuộc hát giao duyên độc đáo trên thuyền. Những chiếc thuyền trôi nhẹ theo dòng nước, các cô gái duyên dáng che ô ngồi ở mạn mũi bên cạnh những bó hoa ban tươi thắm, cất lên những làn điệu dân ca mượt mà để bày tỏ tiếng lòng riêng tư. Ở phía đuôi thuyền, các chàng trai vừa khéo léo cầm lái, vừa đệm đàn tính và thổi sáo nhịp nhàng tạo nên một không gian vô cùng lãng mạn.

Lễ Hội Xên Bản Xên Mường Tại Mai Châu Và Tín Ngưỡng Thời Tiết

Người Thái tại khu vực huyện Mai Châu (Hòa Bình) lại có phong tục mở hội Xên bản xên mường vào đúng dịp hoa ban nở, do đó lễ hội này còn được gọi với cái tên quen thuộc là Hội hoa ban. Hội được tổ chức định kỳ hằng năm, tuy nhiên quy mô lớn hay nhỏ lại phụ thuộc rất nhiều vào tình hình thời tiết, yếu tố quyết định sự được mất của mùa màng.

Vào khoảng tháng Giêng, người dân nơi đây đặc biệt chú trọng đến tiếng sấm đầu năm. Theo tín ngưỡng tâm linh lâu đời, tiếng sấm là dấu hiệu thiêng liêng, được ví như “lời phán quyết của vua trời” định đoạt vận mệnh sản xuất của bản mường trong năm đó.

Nếu tiếng sấm đầu năm rền vang từ phía thượng nguồn sông Mã, người Thái ở Mai Châu quan niệm rằng năm đó chắc chắn sẽ xảy ra đại hạn. Đám đông phải chủ động tích trữ nước cho sinh hoạt và sản xuất, đồng thời chuẩn bị nông cụ như cuốc, thuổng, gàu để sẵn sàng đào mương, khơi giếng chống thiên tai.

Chính vì vậy, hội Xên bản xên mường của năm đó sẽ bị thu hẹp quy mô, tổ chức rất nhỏ gọn và đơn sơ. Dân làng chỉ mổ một ít lợn, gà làm lễ vật tế thần để cầu mưa và thực hiện nghi thức “rửa lá lúa” nhằm xua đuổi thần trùng phá hoại mầm mống mùa màng.

Tất cả các hoạt động vui chơi văn nghệ, đàn hát đều bị tạm hoãn. Tại các lối ngả đường dẫn vào bản, người ta sẽ buộc các cành cây xanh làm dấu hiệu nghiêm ngặt “cấm người ngoài vào bản, kiêng người ngoài lên thang” trong suốt những ngày kiêng kỵ. Mỗi ngôi nhà đều đóng cửa im lìm, cài lá xanh trước ngõ khiến bầu không khí xóm bản trở nên trầm lắng, đượm chút âu lo.

Ngược lại, hễ tiếng sấm đầu năm vang lên từ phía thượng nguồn sông Đà, lòng người lại rộn ràng, phấn khởi. Họ tin tưởng tuyệt đối rằng năm ấy thời tiết sẽ mưa thuận gió hòa, triển vọng mùa màng bội thu, thóc ngô sẽ đầy bồ đầy kho, cuộc sống xóm làng khỏe mạnh, ít ốm đau bệnh tật.

Khi đó, từ người già đến trẻ nhỏ đều rủ nhau ra suối tắm giặt, gội đầu tắm mát; các vật dụng nấu nướng hằng ngày như nồi, chõ đồ xôi cũng được đem ra cạo rửa sạch sẽ. Đương nhiên, hội Xên bản xên mường của năm đó sẽ được tổ chức với quy mô bề thế, rộn ràng hơn hẳn. Cả bản làng cùng chung tay mổ trâu, mổ heo, tổ chức ăn uống và chung vui suốt nhiều ngày liên tục.

Tiến Trình Nghi Lễ Truyền Thống Và Cuộc Thi Bắn Súng Hỏa Mai

Trong ngày đầu tiên, hội Xên bản xên mường khởi đầu bằng một đám rước trang nghiêm, sau đó là lễ hiến sinh cúng thần. Đoàn rước di chuyển từ nhà tạo mường hướng về phía đình làng.

Đi tiên phong là các chức sắc trong mường diện trang phục lụa, the sang trọng, có hệ thống cờ, lọng, chiêng trống, kèn, sáo, nhị hộ tống đi kèm. Nối tiếp theo là các cụ già kính cẩn đội khăn đỏ, mặc áo tơ tằm sắc vàng, quần chàm sẫm và thắt lưng xanh, một số cụ còn trang bị thêm cung nỏ trên tay.

Một con trâu mộng to béo, sở hữu nước da đen bóng sau khi được tắm rửa sạch sẽ được dắt theo trong đoàn rước; đôi sừng trâu được quấn giấy màu lấp lánh, riêng phần chính giữa trán và hai bên mông có dán các mảnh giấy trắng cắt khéo léo theo hình hoa ban to như miệng bát.

Đi cuối đoàn là hàng dài các chàng trai bản khỏe khoắn, khoác áo đỏ viền xanh, quần vàng, đội mũ chóp sơn dấu, chân quấn xà cạp đen kéo dài lên tận đầu gối, vai đeo gươm hoặc giáo oai nghiêm.

Khi đoàn rước tới đình, vị “đẳm già” – người thầy mo uy tín trong cộng đồng – khoác áo thụng xanh, đội mũ đuôi én đỏ, quần chàm, chân đi hài bước ra trước bàn hương án cử hành lễ cầu thần. Sau một khoảng thời gian hành lễ, vị “đẳm già” rung một hồi chuông nhỏ báo hiệu quá trình cáo thần đã hoàn tất, đồng thời phát lệnh dắt con trâu mộng ra bãi đất trống cạnh đình để thực hiện nghi thức hiến sinh mổ thịt.

Kể từ thời khắc này, các hoạt động vui chơi của thanh niên nam nữ chính thức bùng nổ. Họ cùng nhau múa xòe vòng quanh khu vực mổ trâu theo nhịp chiêng trống rộn rã, cuộc vui chỉ dừng lại khi công đoạn pha thịt trâu kết thúc hoàn toàn.

Khi các mâm cỗ được sửa soạn chỉnh tề, hệ thống nhạc cụ cũng được chuyển vào trong đình. Từng cặp nam nữ luân phiên biểu diễn hòa tấu nhạc cụ dân tộc cho đến khi hạ cỗ. Đêm xuống, không gian lễ hội thuộc về giới trẻ, họ vui chơi, ca hát đối đáp kéo dài cho tới tận khuya mới lưu luyến chia tay.

Ngày hội thứ hai tập trung vào các cuộc thi tài bắn súng hỏa mai và cung nỏ đòi hỏi kỹ thuật cao. Mỗi xạ thủ bắt buộc phải thực hiện bài bắn ở cả hai dạng mục tiêu tĩnh và động.

Mục tiêu tĩnh khá cơ bản với tấm bia đặt ở khoảng cách cố định 50 mét. Trong khi đó, mục tiêu di động lại là một quả bưởi đang lăn nhanh trên một độ dốc quy định. Thí sinh phải là một tay thiện xạ thực thụ, sở hữu kinh nghiệm bắn đón chuẩn xác mới có cơ hội giành chiến thắng.

Nếu bắn trúng mục tiêu di động đủ cả 3 phát liên tiếp, xạ thủ sẽ được tôn vinh bằng một mâm cỗ đầy ắp xôi thịt, gọi là pàn han (mâm cỗ dành riêng cho người tài giỏi). Mâm cỗ này do chính tay tạo mường chuẩn bị chu đáo từ trước để làm phần thưởng danh giá.

Tạo mường sẽ long trọng đón nhận khẩu súng hỏa mai từ tay người thắng cuộc, kết hợp cùng một con dao sắc bén còn nguyên vẹn có chuôi làm bằng ngà voi, đem đặt chéo hai món vũ khí này bên mâm cỗ đặt trước bàn thờ để làm lễ cáo thần.

Sau khi tàn một tuần hương, mâm cỗ được hạ xuống để mời người đoạt giải thưởng thức trong niềm tự hào, vinh dự lớn. Lúc này, tạo mường sẽ đứng ra tuyên bố trịnh trọng trước thần linh, các bậc bô lão và toàn thể dân chúng: người đoạt giải kể từ nay sẽ chính thức nhận trọng trách “Tuần mường” – người chịu trách nhiệm tối cao trong việc bảo vệ an ninh trật tự cho khắp mường bản. Người Thái vốn có câu ngạn ngữ đúc kết ý nghĩa này: “Ruộng hoang quý trâu đực, mường loạn quý người hùng.”

Ngày Hội Tập Thể Và Ý Nghĩa Nhân Văn Của Ngày Hội Khép Mùa

Ngày hội thứ ba diễn ra như một không gian vui chơi tập thể hoàn toàn tự do, sôi động và thu hút số lượng nhân dân tham gia đông đảo nhất. Bất kỳ ai cũng có thể tự do lựa chọn và gia nhập vào các nhóm sở thích: từ ném còn, ca hát, thổi kèn, sáo cho đến thi chim họa mi hót hay thi trâu béo tốt.

Một quy định bất biến là luật tục nơi đây nghiêm cấm hoàn toàn các trò chơi đấu vật hoặc để trâu bò húc nhau trong suốt những ngày diễn ra lễ hội. Tại những bản làng đông đúc, ban tổ chức sẽ khéo léo chia cuộc vui thành hai địa điểm ở đầu bản và cuối bản nhằm điều tiết lưu lượng người tham gia, tránh tình trạng quá tải.

Đối với các cặp trai gái, đêm hội cuối cùng luôn là đêm để lại nhiều cung bậc cảm xúc và kỷ niệm sâu sắc nhất. Dưới ánh trăng thu thủy, sắc trắng tinh khôi của hoa ban ánh lên rõ rệt trên nền xanh thẫm của núi rừng, dệt nên một bức tranh thiên nhiên thanh khiết, thơ mộng.

Giữa khung cảnh ấy, cuộc thi hát giao duyên hòa quyện cùng tiếng kèn, tiếng sáo réo rắt diễn ra liên tục từ lúc trăng lên cho đến tận đêm khuya. Thanh niên trao tặng nhau những tíniphà (mảnh mặt váy được thêu thùa công phu), những chiếc vòng tay bằng bạc, những miếng trầu cau giao duyên hay những chai rượu nếp mang đậm hương vị của suối ngàn. Từ không gian lãng mạn này, biết bao mối tình đẹp đã chớm nở và không ít đôi lứa đã nên duyên vợ chồng.

Sau khi ngày hội khép lại, bản làng sẽ bước vào một số ngày kiêng kỵ nghiêm ngặt. Các gia đình đều đóng kín cửa, cài cành lá xanh trước nhà; mọi thành viên trong nhà tạm nghỉ việc đi rừng, đi rẫy và tuyệt đối không tiếp đón khách lạ từ nơi khác đến.

Có thể khẳng định, hội Xên bản xên mường mở vào mùa ban nở chính là ngày hội cầu mùa, cầu phúc lớn nhất của người Thái. Thông qua lễ hội, họ gửi gắm những khát vọng, ước vọng mộc mạc về một cuộc sống bình yên, no ấm cho bản mường, đồng thời tạo không gian lành mạnh để thế hệ trẻ thi tài, vui chơi và tìm hiểu bạn đời qua những tiếng đàn, tiếng hát đậm đà bản sắc dân tộc.