-
Đối tượng suy tôn: Lý Ông Trọng (Đức Thánh Chèm) và Bạch Tĩnh cung công chúa (Đức Bà).
-
Địa điểm: Phường Thụy Phương, quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội (Đền và đình Chèm).
-
Thời gian: Ngày 14 đến ngày 16 tháng 5 âm lịch (chính hội: ngày 15 tháng 5 âm lịch).
-
Đặc điểm: Lễ rước nước trên sông Hồng, lễ tắm tượng Đức Ông và Bạch Tĩnh cung công chúa, thi thả chim bồ câu, hội bơi chèo,…
Nằm bình yên bên tả ngạn sông Hồng bồi đắp phù sa, làng Chèm (nay thuộc xã Thụy Phương, quận Từ Liêm, Hà Nội) là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa ngàn đời của mảnh đất kinh kỳ. Từ trung tâm Thủ đô, hành khách di chuyển về hướng cầu Thăng Long, dừng chân tại đoạn chân cầu rồi đi ngược đê lên khoảng 1 km sẽ tới quần thể đền và đình Chèm cổ kính. Hằng năm, Lễ hội đền Chèm được mở ra để tôn vinh, tưởng nhớ vị anh hùng huyền thoại Lý Ông Trọng và phu nhân, trở thành một nét son độc đáo trong bản đồ văn hóa tâm linh Thăng Long.
Truyền thuyết về Thành hoàng Lý Ông Trọng và Bạch Tĩnh Cung công chúa
Sử sách và giai thoại dân gian ghi lại, vị Thành hoàng làng Chèm là Lý Ông Trọng, tên thật là Lý Thân. Sinh ra tại chính mảnh đất này, ông nổi tiếng là người thông minh, có sức khỏe phi thường hơn người. Khi trưởng thành, ông sở hữu vóc dáng cao lớn, diện mạo đường bệ uy nghiêm cùng tính tình ngay thẳng, bộc trực. Sau khi đứng lên trừ khử tên cường hào ác bá quấy nhiễu dân lành, nhờ tài năng kiệt xuất, ông được vua Hùng hết sức trọng dụng. Ngay cả các thế lực ngoại bang thời bấy giờ nghe đến danh tiếng của Lý Ông Trọng cũng phải kiêng dè, nể phục, giúp bờ cõi nước nhà giữ được cảnh thái bình.
Phương Bắc khi ấy, hoàng đế Tần Thủy Hoàng dù đã thống nhất giang sơn Trung Quốc nhưng vùng biên ải vẫn liên tục bị quân Hung Nô quấy phá. Vua Tần liền gây sức ép, buộc An Dương Vương phải cống nạp những người hiền tài sang giúp sức. Lý Ông Trọng được cử sang Tàu, được bổ nhiệm giữ chức Tư lệ hiệu úy, mang quân trấn giữ vùng Lâm Thao. Tại đây, ông lập chiến công hiển hách, uy hiếp hoàn toàn quân Hung Nô xâm lược. Cảm kích trước tài năng xuất chúng và sự tận tâm của ông, vua Tần đã gả công chúa Bạch Tĩnh Cung cho bậc tráng sĩ làm vợ.
Đến tuổi xế chiều, ông được nhà Tần hậu đãi và cho phép cùng phu nhân quay trở về quê hương bản quán. Thế nhưng, không lâu sau, nạn Hung Nô lại bùng phát, vua Tần tiếp tục sai sứ giả sang mời Lý Thân sang giúp. Không muốn phải rời xa quê cha đất tổ một lần nữa, song không thể từ chối lệnh vua, ông đã chọn cách tự vẫn để vẹn toàn khí tiết. An Dương Vương sau đó cho ướp xác ông rồi gửi sang phương Bắc làm bằng chứng. Tần Thủy Hoàng vô cùng thương tiếc, đã tổ chức một lễ tang long trọng để ghi nhận công đức của ông. Ở quê nhà, nhân dân kính trọng tài năng, đức độ và sự linh hiển của ông đã lập đền thờ phụng, suy tôn ông làm Thành hoàng làng. Pho tượng của ông và công chúa được tạc trang nghiêm, tôn kính gọi là Đức Ông và Đức Bà, cùng ngự chung trong ngôi đền cổ bên sông.
Hệ thống nghi lễ nghiêm ngặt trong ba ngày hội chính
Được tổ chức định kỳ trong ba ngày từ ngày 14 đến ngày 16 tháng năm hằng năm, ngày hội diễn ra với các nghi thức cổ truyền vô cùng trang trọng, trong đó ngày 17 tháng năm chính là ngày chính hội với các hoạt động tâm linh cốt lõi.
Ngày mùng 14: Khai hội dâng hương
Ngay từ ngày đầu tiên, cửa đền và đình làng được mở rộng để đón tiếp nhân dân địa phương cùng bách gia trăm họ khắp nơi về dâng hương kính cáo thần linh, sửa soạn cho ngày hội lớn.
Ngày mùng 15: Chính hội và đại lễ Mộc dục rước nước
Đây là ngày diễn ra các cuộc rước lớn và uy nghiêm nhất của toàn bộ lễ hội. Khởi đầu là lễ Mộc dục (tắm tượng) được chuẩn bị cực kỳ công phu. Đám rước trang nghiêm với đầy đủ nghi trượng, các vị chức sắc và bô lão trong làng đều mặc lễ phục tề chỉnh.
Đoàn người di chuyển lên đê, đi ngược dòng sông Hồng khoảng 3 km rồi xuống ba chiếc thuyền rồng đã chờ sẵn. Tại giữa dòng sông, thuyền chèo quay tròn đúng 3 vòng theo tục lệ. Một người đại diện sẽ múc nước sông đổ đầy vào chiếc ché bằng sứ lớn, sau đó đánh phèn tại chỗ để nước được trong vắt. Hàng ngàn người dân đứng trên bờ dõi theo, đồng thanh hò reo hưởng ứng vang dội.
Sau khi lấy nước xong, đoàn thuyền xuôi dòng quay về, dừng lại tại nhà mã cách đền khoảng 1 km để lấy đồ mã – tức bộ quân trang của Đức Ông. Từ đây, lễ rước nước và rước mã di chuyển trên đường bộ hướng về bến Ngự để vào đền. Dẫn đầu đoàn rước là cờ hội rực rỡ, tiếp theo là voi và ngựa được làm bằng cốt tre phết giấy đủ màu sắc, yên cương lộng lẫy đặt trên giá gỗ có bánh xe kéo. Kế sau là kiệu rước mũ áo và kiệu khiêng ché nước thần. Tất cả các vật phẩm linh thiêng này đều được che lọng cẩn thận. Tiếng chiêng, tiếng trống cùng phường bát âm hòa tấu rộn rã suốt chặng đường di chuyển.
Khi đám rước về tới sân đền, nghi lễ Mộc dục cử hành. Theo tập tục cổ xưa, tượng Đức Ông trước đây được rước trực tiếp ra giữa dòng sông Hồng để tắm. Sinh thời, vị tướng quân vốn sống rất bình dị, lại giỏi bơi lội nên thường xuyên ra sông tắm mát; vì vậy làng đặt ra lệ này để tái hiện một sinh hoạt thường nhật của Ngài. Về sau, để đảm bảo an toàn tuyệt đối và giảm bớt sự nặng nhọc cho người khuân vác, lễ tắm tượng được chuyển vào cử hành ngay tại đình làng.
Khi hoàng hôn buông xuống, lễ rước văn tế được tổ chức long trọng từ nhà ông Trưởng văn (người được dân làng tín nhiệm chấp bút bài văn tế) về đền, quy mô trang nghiêm không kém lễ rước nước. Dọc theo đoạn đường này, người dân đã cắm sẵn hương vào những ống nứa, tỏa ra mùi thơm thoang thoảng trong không gian, làm tăng thêm lòng thành kính. Đêm rằm, nhà chùa sẽ chủ trì lễ đọc kinh cầu siêu, tái hiện lại công đức cao dày của Lý Ông Trọng.
Ngày mùng 16: Trò chơi dân gian lưu khách
Vào ngày cuối cùng của hội, để lưu luyến bước chân khách thập phương, làng tiếp tục tổ chức các sân chơi văn hóa truyền thống như đánh cờ người, đấu vật cổ truyền và hát chèo sân đình, tạo nên bầu không khí vui tươi, gắn kết.
Các hội thi độc đáo mang đậm tinh thần thượng võ
Bên cạnh phần lễ nghi nghiêm cẩn, phần hội tại đền Chèm sở hữu những hội thi đặc sắc, thu hút sự tham gia của đông đảo nghệ nhân từ nhiều vùng miền:
Hội thi thả chim bồ câu
Đây là một trong những hội thi thả chim được tổ chức muộn nhất trong vùng, song nhờ giữ vững phong tục đẹp nên các chủ chim từ khắp nơi vẫn nô nức đem chim về dự thi. Thường có vài chục, thậm chí hàng trăm đàn chim xếp hàng chờ đợi. Khi lệnh mở lồng phát ra, những đàn bồ câu đồng loạt tung cánh bay lượn trên bầu trời trong tiếng reo hò, ngưỡng mộ của du khách, làm cho không gian ngày hội thêm phần náo nức, rộn rã.
Hội thi bơi trải trên sông Hồng
Cuộc thi có sự tham gia của 5 làng với tổng cộng 10 thuyền đua. Mỗi thuyền gồm 20 tay chèo là những thanh niên trai tráng mình trần đóng khố, cơ bắp cuồn cuộn. Ngay sau tiếng pháo lệnh vang lên, các con thuyền vun vút lướt sóng trên mặt sông Hồng rộng lớn. Trên bờ, hàng ngàn khán giả đứng chật kín, nhiệt tình hò reo cổ vũ cho các vận động viên. Người dân làng Chèm tin rằng, cuộc thi thả chim câu và thi bơi trải càng được nhiều người hưởng ứng, có nhiều đàn chim bay đẹp, thuyền đua tốc độ thì làng xóm năm ấy càng hưng thịnh, gặp nhiều may mắn.
Ý nghĩa văn hóa nông nghiệp sâu sắc
Ba ngày hội diễn ra nhanh chóng nhưng dư âm ngọt ngào vẫn đọng lại thành niềm tự hào sâu sắc trong lòng mỗi người dân. Xem xét kỹ hệ thống nghi thức tại Lễ hội đền Chèm, từ việc rước nước, tắm tượng giữa dòng sông, đua thuyền trên mặt nước cho đến tục thả chim bồ câu trên không trung, chúng ta thấy hiện lên những tầng nghĩa sâu xa.
Những hoạt động này chính là dư ảnh, là sự chuyển hóa tinh tế của các nghi lễ cầu mùa (cầu mưa thuận gió hòa, cầu mưa, cầu tạnh) của cư dân nông nghiệp lúa nước thuở xa xưa. Trải qua thăng trầm lịch sử, những nghi thức tâm linh cổ đại ấy nay tiếp tục hiện diện sinh động dưới hình thức một nếp sống thượng võ kiên cường và một thú chơi tao nhã, thanh cao của người dân thủ đô.
