Lễ Hội Chùa Keo: Nét Đẹp Văn Hóa Tâm Linh

Tọa lạc bên bờ hữu ngạn hạ lưu sông Hồng, chùa Keo nguyên thủy được kiến tạo từ triều đại nhà Lý tại ấp Keo (Giao Thủy). Vào năm 1611, một trận thiên tai lũ lụt lớn đã làm sụt lở đất đai và cuốn trôi ngôi chùa cổ. Biến cố này khiến một bộ phận cư dân phải di dời sang bờ bên kia sông, từ đó ấp Keo cũ tách thành hai làng: Hành Thiện và Dũng Nhuệ.

Làng Hành Thiện nằm ở bờ hữu sông Hồng thuộc địa phận Nam Định ngày nay đã xây dựng lại chùa và giữ nguyên tên gọi cũ. Trong khi đó, làng Dũng Nhuệ ở phía tả ngạn sông Hồng thuộc mảnh đất Thái Bình cũng kiến thiết một ngôi tự mới và vẫn lấy tên là chùa Keo. Đó chính là bối cảnh lịch sử đáng nhớ vào những năm đầu thế kỷ XVII.

Không gian lễ hội được truyền tụng và miêu tả chi tiết dưới đây chính là hội chùa Keo thuộc tỉnh Thái Bình. Ngôi di tích danh tiếng này nằm trên địa bàn xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư. Chùa có tên chữ ban đầu là Nghiêm Quang Tự, về sau được cải danh thành Thần Quang Tự và danh xưng này vẫn được trân trọng giữ gìn cho tới tận ngày nay.

Đây là một công trình kiến trúc tôn giáo vô cùng đồ sộ, một danh thắng văn hóa – nghệ thuật quý hiếm bậc nhất vùng châu thổ sông Hồng. Toàn bộ khu di tích quy tụ tất cả 17 công trình lớn nhỏ với 128 gian, diện tích xây dựng chiếm tới 58.000 m2 trên tổng mặt bằng đất đai rộng 108.000 m2.

Từ triền dốc đê thả bộ đi xuống, băng qua một thảm cỏ rộng lớn, du khách sẽ được tận mắt chiêm ngưỡng toàn bộ quần thể kiến trúc cổ truyền danh tiếng: từ tam quan ngoại, tam quan nội, chùa Hộ, chùa Phật, cho đến tòa Tam Bảo, bốn tòa đền Thánh, cùng 66 gian hành lang hai bên tả vu, hữu vu. Điểm kết thúc của trục kiến trúc này là gác chuông 3 tầng – một kiệt tác cấu trúc bằng gỗ tài tình, nổi bật với hình khối đồ sộ cùng nhịp điệu hài hòa trong từng chi tiết chạm khắc.

Chùa Keo còn tự hào là một trong những nơi lưu giữ hệ thống tượng Phật đầy đủ và hoàn mỹ nhất. Bước chân vào không gian nơi đây, du khách sẽ có cảm giác như đang thưởng lãm một bảo tàng mỹ thuật Phật giáo đích thực. Ngôi chùa gắn liền với cuộc đời và sự tích của Thiền sư Không Lộ. Ông vốn xuất thân từ làng Giao Thủy, tổ tiên nhiều đời làm nghề chài lưới ven sông. Đến thế hệ của ông mới bén duyên cửa Phật, dốc lòng hướng đạo thiền và trở thành bậc cao tăng thuộc thế hệ thứ chín của dòng thiền Quan Bích. Không chỉ tinh thông Phật pháp, ông còn giỏi cả pháp thuật thần thông, từng có đại công chữa khỏi bạo bệnh cho đức vua nhà Lý nên được triều đình kính cẩn phong làm Quốc sư.

Về mô hình thờ tự, chùa Keo tuân thủ nghiêm ngặt cấu trúc “tiền Phật, hậu Thánh”. Hằng năm, dân làng Keo đều đặn mở hội chùa hai lần: hội xuân vào dịp tháng Giêng đầu năm và hội thu vào trung tuần tháng 9 âm lịch.

Hội Chùa Mùa Xuân: Sân Chơi Tài Năng Của Cư Dân Lúa Nước

Hội xuân chùa Keo được mở trọn vẹn trong ngày mồng 4 Tết Nguyên Đán. Ngoài việc dòng người nô nức đến bái Phật, dâng hương cầu Thánh, phần hồn cốt của hội xuân được kết tinh đậm nét qua 3 cuộc thi tài dân gian: thi nấu cơm, thi bắt vịt và thi ném pháo. Chuỗi hoạt động thi tài này vừa mang tính chất giải trí ngày xuân, vừa đáp ứng trọn vẹn các yêu cầu về mặt lễ thức nông nghiệp của cư dân trồng lúa nước.

Cuộc Thi Nấu Cơm Kéo Lửa Truyền Thống

Đấu trường nấu cơm được tổ chức ngay tại phần sân phía trước cửa chùa. Hiệu lệnh khai cuộc bắt đầu bằng 3 hồi trống cái giòn giã. Các đội chơi gồm 4 thành viên (1 nữ và 3 nam) nhanh chóng di chuyển dụng cụ về vị trí quy định. Khi người điều hành hội thi châm lửa vào nén hương dài khoảng một gang tay, khói hương vừa bốc lên cũng là lúc 8 chàng trai đại diện cho 8 giáp tay cầm lọ, nhanh chân chạy xuống ao chùa để gánh nước sạch về.

Trong khoảng thời gian đó, các cô gái tại sân phải dùng hai thanh tre già cọ xát thật mạnh vào nhau để tạo ra ma sát, làm bật lên ngọn lửa tự nhiên (nghi thức này gọi là kéo lửa). Những thành viên nam còn lại chịu trách nhiệm xiết đậu, vo gạo nếp và giã bột thật nhanh.

Khi nén hương cháy hết tuần cũng là lúc một tiếng trống báo hiệu vang lên. Trên mâm đồng của mỗi giáp dự thi lúc này phải bày biện đủ 2 đĩa xôi, 2 bát cơm cùng 4 bát chè. Ban giám khảo sẽ trao giải Nhất cho mâm cỗ nào đáp ứng hoàn hảo các tiêu chí: hạt xôi xuê dẻo, cơm chín đều, vị chè ngọt đậm và bánh dóc lá. Những mâm chỉ đạt một vài tiêu chuẩn sẽ nhận giải Khuyến khích.

Trò Chơi Bắt Vịt Vui Khỏe Tại Ao Chùa

Kế tiếp là cuộc thi bắt vịt đầy sôi động và có sức hút lớn đối với thanh niên cũng như khán giả cổ vũ xung quanh. Địa điểm diễn ra trò chơi là chiếc ao lớn phía trước chùa. Ngay sau khi tiếng loa thông báo của ban tổ chức vừa dứt, hai chú vịt khỏe mạnh lập tức được thả xuống nước.

Tám chàng trai cường tráng, đại diện cho 8 giáp trong làng đều đóng khố, cởi trần, một tay cầm chiếc cờ nheo nhỏ bằng giấy rồi cùng ùa xuống ao đuổi bắt. Những chú vịt tinh khôn liên tục lặn ngụp, né tránh các cú vồ của đấu thủ. Màn rượt đuổi kịch tính kéo dài giữa tiếng hò reo, cổ vũ náo nhiệt của người xem đứng chật kín quanh bờ ao. Thường phải mất cả tiếng đồng hồ mưu mẹo, cuộc đua mới đi đến hồi kết. Người thắng cuộc là người tóm được vịt nhưng phải đảm bảo giữ cho lá cờ giấy trên tay không bị dính nước.

Thi Ném Pháo Độc Đáo Dưới Chân Đê

Trò chơi khép lại hội xuân làng Keo và cũng là nghi thức độc đáo, thú vị nhất chính là thi ném pháo. Ngay tại bãi cỏ rộng lớn dưới chân đê trước cổng chùa, người ta dựng hai cây tre cao tầm 7 đến 8 mét, đặt cách nhau khoảng 3 mét. Một thanh tre ngang được cố định ở phía trên đỉnh để kết nối hai cột tre lại với nhau.

Chính giữa thanh ngang này có sợi dây treo một chiếc nón pháo được làm bằng khung tre dạng hình nón cụt, đường kính miệng nón rộng 50 cm và phần đáy rộng 30 cm, xung quanh dán giấy kín mít. Bên trong lòng nón pháo có đặt một mảnh giấy hình lá đề đã được phết sẵn thuốc cháy.

Người tham gia đứng từ dưới mặt đất, tiến hành châm ngòi quả pháo rồi dùng sức ném chuẩn xác lên nón pháo, sao cho quả pháo phát nổ ngay tại đáy nón. Sức nổ dội vào tờ giấy lá đề làm bén lửa vào hệ thống ngòi kích nổ dây pháo tép bên trong. Tiếng pháo tép nổ giòn giã sẽ tiếp tục kích nổ 4 quả pháo trung, và cuối cùng tiếng quả pháo đùng vang lên làm tan rã chiếc nón pháo.

Ngay lúc ấy, một chiếc dù nhỏ từ trên cao bung ra, thả xuống một lá phướn mang dòng chữ ý nghĩa: “Thiên hạ thái bình, phong đăng hòa cốc”. Trận bế mạc kết thúc trong tiếng vỗ tay hoan hô vang dậy cả một góc trời. Những năm nào hội pháo nổ đạt kết quả viên mãn như vậy, người dân đều tin tưởng rằng năm đó thời tiết sẽ thuận hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống gia đình ấm no, hạnh phúc.

Ngược lại, cũng có những năm suốt thời gian diễn ra lễ hội không một ai ném trúng mục tiêu. Khi đó, các bậc phụ lão trong làng đành phải làm lễ xin phép thần linh để tháo gỡ các tầng pháo xuống và khất lại hội sang năm sau, điều này ít nhiều khiến người trẩy hội giảm đi một phần phấn khởi.

Hội Chùa Mùa Thu: Đại Lễ Tái Hiện Đời Thực Của Đức Thánh Không Lộ

Nếu hội xuân mang đậm tính chất trò chơi dân gian thì hội thu diễn ra vào trung tuần tháng 9 âm lịch lại là ngày hội lớn nhất tại chùa Keo, thu hút hàng vạn du khách từ khắp các vùng miền đổ về. Sức hút của mùa hội thu lớn đến mức đã đi vào ca dao cổ:

“Cho dù cha đánh mẹ treo,
Em không bỏ hội chùa Keo hôm rằm.”

Lễ hội mùa thu không chỉ gắn liền với các điển tích về Phật giáo mà còn là nơi tái hiện một phần cuộc đời thế tục của Thiền sư Không Lộ thông qua nghệ thuật diễn xướng dân gian trong một đám rước quy mô lớn. Toàn bộ nội dung văn hóa và tiến trình lịch sử của ngày hội được thể hiện sắc nét trong suốt 3 ngày liên tiếp, từ ngày 13 đến ngày 15 tháng 9 âm lịch:

• Ngày 13 tháng 9: Tổ chức lễ kỷ niệm ngày bách nhật (100 ngày) tuần tịch của thiền sư Không Lộ (Ngài viên tịch vào ngày mồng 3 tháng 6).
• Ngày 14 tháng 9: Long trọng tổ chức ngày kỷ niệm sinh nhật của Ngài.
• Ngày 15 tháng 9: Trùng vào ngày rằm, nhà chùa cử hành nghi thức tiết lễ định kỳ hằng tháng.

Để chuẩn bị cho đại lễ này, công tác tổ chức được tiến hành vô cùng chu đáo từ trước. Tám giáp trong làng sẽ họp lại để bầu ra một ông chủ hội, đồng thời mỗi giáp cử một người đại diện tham gia vào ban điều hành công việc.

Tiến Trình Nghi Lễ Từ Ngày 10 Đến Ngày 13 Tháng 9

Sau nghi thức thay áo cho tượng Thánh vào ngày mồng 10, bước sang ngày 11, dân làng cùng nhau dựng một cây phướn cao tới 40 mét để treo lá cờ hội rộng 5 m2 ngay trước cổng tam quan. Cũng trong ngày này, ban tổ chức chọn ra 42 trải tân (thanh niên chưa vợ) khỏe mạnh để chuẩn bị gánh vác các nhiệm vụ trong đám rước chính thức.

Vào các buổi chiều từ ngày 10 đến ngày 12, các giáp đồng loạt hạ trải xuống dòng sông Hồng để tổ chức bơi tập dượt. Ngày 13, ngày khai hội bắt đầu bằng cuộc rước kiệu tôn nghiêm. Chiều ngày 13, dọc theo triền đê sông Hồng kéo dài vài ki-lô-mét, người dân nô nức đứng chật kín để theo dõi cuộc đua trải dưới nước. Các đội bơi mặc đồng phục chỉnh tề theo màu sắc riêng của từng giáp. Giải thưởng của cuộc đua trải được trao cuốn chiếu theo từng ngày, và sau 3 ngày liên tục sẽ tổng kết tổng điểm để xếp hạng chung cuộc.

Các Cuộc Thi Tài Nghệ Thuật Trong Tòa Giá Roi

Song song với các trận đua trải nảy lửa ngoài dòng sông, phía trong tòa Giá roi lại diễn ra cuộc thi “Thầy đọc” dành cho các thầy cúng thi thố văn tế. Nội dung bài văn tế do chính từng thí sinh tự tay sáng tác dựa theo chủ đề “lục cúng” (bao gồm: hương, đăng, hoa, trà, quả, thực). Các thí sinh phải mặc khăn áo chỉnh tề, tự trình bày tác phẩm của mình bằng chất giọng trong trẻo, mạch lạc và truyền cảm.

Khi màn đêm buông xuống, không gian điện Thánh trở nên lung linh và huyền ảo dưới ánh đèn nến. Lúc này, một nghi thức vô cùng trang trọng được cử hành: tất cả những người được chọn làm chân kiệu, chân cờ, các bậc chức sắc cùng đội mục đồng tham gia vào đám rước Thánh ngày mai sẽ lần lượt tiến vào nội điện để làm lễ xin đài.

Tiếp nối đêm hội là cuộc thi thổi kèn và đánh trống nghệ thuật. Loại kèn được sử dụng trong hội thi là kèn bát gỗ có chiều dài gần một mét. Hệ thống trống tham gia tranh tài gồm 3 loại: trống cơm, trống bản và trống bầu, các nghệ nhân có thể đăng ký thi đơn hoặc thi kép phối hợp. Đúng vào thời khắc 12 giờ đêm, tục lễ gốc cây phướn sẽ được thực hiện dưới sự điều phối trang nghiêm của ông chủ hội.

Nghi Thức Đại Diện Đám Rước Ngày 14 Và 15 Tháng 9

Sang ngày 14 tháng 9, ngày kỷ niệm sinh nhật Thiền sư Không Lộ, sau nghi lễ dâng hương sẽ là đại tiệc rước kiệu Thánh. Đi đầu đoàn rước là đôi ngựa hồng và ngựa bạch chế tác bằng gỗ có đầy đủ yên cương, đặt trên hệ thống 4 bánh xe do người kéo. Kế tiếp là 8 lá cờ thần rực rỡ, đi sau là đoàn 42 thanh niên vác bộ đồ bát bửu, lỗ bộ uy nghi.

Trong đoàn rước còn xuất hiện một mô hình thuyền rồng nhằm tượng trưng cho chuyến hải hành về kinh đô chữa bệnh cho đức vua nhà Lý của thiền sư năm xưa; cùng một chiếc thuyền nhỏ sơn son đặt trang trọng trên giá tiểu đình để nhắc nhớ về thuở thiếu thời làm nghề chài lưới của Ngài.

Khi đoàn diễu hành qua góc bờ ao chùa, sự xuất hiện của 7 hình nhân bằng gỗ do người điều khiển luôn thu hút sự chú ý của người xem. Trong số đó có một nhân vật nữ tên là bà Chàng (hay còn gọi là bà Cá Rỗi) – người gắn liền với truyền thuyết thường xuyên mua cá sinh phóng sinh của sư Không Lộ.

Chiều ngày 14, hoạt động đua trải vẫn tiếp diễn ngoài sông Hồng, còn tại tòa Giá roi lại diễn ra điệu múa cổ mang tên “múa ếch vỗ” – một nghi lễ chầu Thánh đậm tính nghệ thuật. Đến ngày 15 tháng 9, mọi nghi thức tế lễ và rước kiệu được tiến hành tuần tự như ngày 14. Điểm đặc biệt của ngày cuối là có thêm trò chèo trải cạn chầu Thánh độc đáo được tổ chức vào ban đêm, ngay sau khi kiệu thần đã hoàn cung an vị.

Lễ hội chùa Keo diễn ra đông vui, náo nhiệt suốt 3 ngày đêm liên tục. Sự kết hợp hài hòa giữa các nghi lễ tôn giáo nghiêm trang với các tập tục cổ truyền không chỉ là dịp để tưởng nhớ vị thiền sư có công lớn với dân với nước, mà còn là không gian biểu diễn nghệ thuật dân gian đặc sắc, phản ánh sinh động lối sống và nét đẹp văn hóa nông nghiệp đặc trưng của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.