| Đối tượng suy tôn: | Thủy thần. |
| Địa điểm: | Thị trấn Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng. |
| Thời gian: | Ngày 10 tháng tám (chính hội). |
| Đặc điểm: | Tục hiến tế thủy thần (cổ). |
Trên bản đồ văn hóa Việt Nam, hoạt động đấu trâu xuất hiện ở một vài địa phương vào các dịp lễ tết. Chẳng hạn như hội chọi trâu tại xã Bạch Lưu thuộc huyện Lập Thạch, hay tại các xã Chu Hóa, Phù Ninh thuộc huyện Phong Châu, và xã Hoàng Cương thuộc huyện Thanh Ba thuộc địa phận tỉnh Phú Thọ. Tuy nhiên, tại những vùng đất này, hội chọi trâu phần lớn được xem như một trò chơi dân gian mang tính giải trí thuần túy để góp vui bên cạnh nhiều trò chơi khác, chưa thực sự phát triển thành một tập tục có quy củ, hệ thống.
Ngược lại, để tìm kiếm một ngày hội chọi trâu đã nâng tầm thành phong tục lâu đời, sở hữu quy chế nghiêm ngặt và có sức hút mãnh liệt đối với du khách thập phương thì chỉ có thể là lễ hội tại vùng biển Đồ Sơn thuộc thành phố Hải Phòng. Sách triều Nguyễn Đại Nam nhất thống chí có chép lại xuất xứ của lễ hội này: “Ở chân núi Đồ Sơn, huyện Nghi Dương có đền thủy thần. Tương truyền có người bản thổ đi qua, đêm đêm thấy hai con trâu chọi nhau dưới đền, nên hằng năm đến ngày 10 tháng 8 có tục chọi trâu để tế thần”. Từ ngàn xưa, người dân nơi đây đã lưu truyền câu ca dao quen thuộc để nhắc nhở nhau về ngày hội:
“Dù ai buôn đâu, bán đâu,
Mồng mười tháng tám chọi trâu thì về.
Dù ai buôn bán trăm nghề,
Đến ngày tháng tám thì về chọi trâu.”
Dù các trận đấu chung cuộc chỉ diễn ra gói gọn trong một ngày duy nhất, nhưng công tác chuẩn bị cho ngày hội lại được tiến hành vô cùng kỹ lưỡng và trang nghiêm suốt nhiều tháng trời bởi dân làng coi đây là việc “sự thần” (phụng sự thần linh). Theo đó, làng sẽ đứng ra điều phối ba công việc hệ trọng rồi phân giao trực tiếp cho từng giáp phụ trách thực hiện, bao gồm: mua trâu, nuôi dưỡng và huấn luyện trâu chiến.
Quy trình chọn mua và tướng mạo trâu chọi
Mặc dù chính hội mở vào tháng tám, nhưng ngay từ tháng hai, các làng đã phải cắt cử những người có kinh nghiệm đi lùng sục khắp nơi để chọn mua trâu. Sau khi làm lễ cúng thần cầu may, người được làng giao trọng trách mới bắt đầu lên đường. Tiêu chuẩn chọn người đi mua là phải cực kỳ sành sỏi về thuật xem tướng trâu, đồng thời thông thuộc địa bàn các chợ mua bán trâu bò nổi tiếng. Khởi hành từ Hải Phòng, họ tìm kiếm sang vùng Hải Dương, Hà Đông, rồi xuôi xuống Nam Định, Thái Bình. Có nhiều chuyến đi, do chưa tìm thấy được chú trâu quý nào ưng ý, họ lại lặn lội ngược lên vùng Tuyên Quang, hoặc phải đi vào tận khu vực Thanh Hóa – Nghệ An.
Những bậc lão nông giàu kinh nghiệm thường lựa chọn trâu chọi dựa theo 10 đặc điểm tướng mạo đã được đúc kết từ xa xưa: thân trắng, ức rộng, háng to, cổ cò, đuôi chai, đít nhọn, lưng tôm, sừng cánh cung, trường đùi, ngắn quản. Song song với đó, một chi tiết quan trọng không thể bỏ qua là bộ máy sinh dục của con vật phải đạt chuẩn (thâm cu, tréo giái). Trâu chọn làm trâu chọi phải đạt độ tuổi từ 4 đến 5 tuổi trở lên mới đảm bảo đủ thể lực và sức chịu đựng để tham gia các trận đấu khắc nghiệt. Mỗi khi có con trâu quý được dắt về đến đầu làng, cả dân làng lại háo hức đổ ra xem và cùng nhau bình phẩm. Trường hợp giáp mua được con trâu vừa ý với mức giá rẻ, số tiền quỹ còn dư lại sẽ được thưởng thẳng cho người đi mua và người trực tiếp chăm nuôi như một hình thức động viên tinh thần.
Chế độ chăm sóc và huấn luyện nghiêm ngặt
Sau khâu chọn lựa là việc chọn người nuôi và luyện trâu. Gia đình nào được làng tin tưởng giao phó nuôi trâu chọi sẽ tự xem đó là niềm vinh hạnh lớn và dốc toàn bộ tâm sức để chăm nom vật quý của làng. Trâu chọi được cách ly hoàn toàn, nuôi dưỡng ở một chuồng trại riêng biệt và không cho tiếp xúc với các con trâu đồng loại khác nhằm mục đích kích thích và phục hồi bản năng hoang dã, giúp trâu trở nên hung hãn, hăng máu hơn khi vào sới đấu. Chuồng nuôi yêu cầu phải đảm bảo tiêu chuẩn thoáng mát, rộng rãi và cao ráo.
Đặc biệt, có một điều kiêng kỵ cực kỳ nghiêm ngặt được áp dụng: trong suốt quá trình chăm sóc trâu, phụ nữ tuyệt đối không được tham gia vào bất kỳ công đoạn nào và không được phép lại gần khu vực nuôi trâu chọi. Nhằm mục đích bồi bổ sức mạnh cho trâu, người ta áp dụng một chế độ dinh dưỡng đặc biệt tăng dần định lượng, nhất là khi bước vào giai đoạn luyện tập cao điểm.
Khoảng đầu tháng năm, các giáp sẽ tổ chức cho trâu tập chọi thử nghiệm. Sới chọi thử cũng được thiết kế và chuẩn bị chu đáo gần như sới đấu chính thức. Trong các buổi tập này, không khí xung quanh luôn được làm náo nhiệt bởi tiếng trống đánh dồn dập xen lẫn tiếng hò reo vang dội của người xem. Toàn bộ khung cảnh náo động đó nhằm giúp trâu chọi làm quen dần với các loại âm thanh lớn và màu sắc rực rỡ của ngày hội, tránh tình trạng trâu bị hoảng hốt hay sợ hãi khi bước vào trận đấu chính thức.
Thể thức thi đấu đấu loại từ các giáp
Trước mốc thời gian năm 1945, vùng Đồ Sơn là một tổng bao gồm có 3 xã: Đồ Sơn, Đồ Hải và Ngọc Xuyên. Trong đó, xã Đồ Sơn được chia làm 6 giáp; xã Đồ Hải gồm 6 giáp; xã Ngọc Xuyên có 2 giáp, tạo nên tổng số 14 giáp trong toàn tổng. Quy định chung của tổng là mỗi giáp bắt buộc phải có một con trâu tham gia dự hội. Tuy nhiên, vào đúng ngày chính hội (ngày 10 tháng 8), ban tổ chức chỉ tuyển chọn đúng 6 con trâu xuất sắc nhất để vào vòng đấu chung kết. Chính vì thế, các giáp phải trải qua các vòng tuyển chọn và đấu loại gắt gao.
Những chú trâu không may bị loại ở các vòng ngoài vẫn tiếp tục được nuôi dưỡng để sử dụng làm lễ vật cho kỳ hội sau (hoặc dùng để mổ thịt, tế lễ thần linh). Trâu thuộc quyền sở hữu của giáp nào thì người dân trong giáp đó sẽ được hưởng thịt, nhờ vậy toàn thể người dân trong làng đều nhận được những suất ăn bằng nhau trong ngày vui của tổng.
Vòng đấu loại tuyển chọn đầu tiên được tổ chức vào trung tuần của tháng 5. Vòng đấu loại tiếp theo diễn ra vào ngày 8 tháng 6. Sơ đồ thi đấu của vòng loại được ban tổ chức sắp xếp, tính toán rất hợp lý nhằm đảm bảo cả 3 xã trong tổng đều có đại diện trâu tham gia tranh tài. Mỗi cặp trâu được đưa vào sới đấu đối đầu nhau sẽ được gọi là một “kháp”.
Bối cảnh không khí ngày chính lễ hội chọi trâu Đồ Sơn
Sau các vòng loại, ngày hội chọi trâu chính thức sẽ long trọng khai diễn vào ngày mồng 10 tháng 8 âm lịch. Vào dịp này, người dân gốc Đồ Sơn định cư ở vùng Trà Cổ (Quảng Ninh) dẫu ở cách xa đến 3 ngày đi thuyền cũng dong buồm ngược dòng nước để kéo về tụ hội, bởi đất Đồ Sơn chính là nơi cội nguồn tổ tiên của họ (vùng đất Trà Cổ có tổ Đồ Sơn). Bên cạnh đó, nhân dân từ các huyện lân cận như Thủy Nguyên, Vĩnh Bảo cho đến du khách từ các tỉnh Hải Dương, Hưng Yên, Thái Bình và thủ đô Hà Nội cũng nườm nượp đổ về tham gia trẩy hội.
Địa điểm diễn ra lễ hội là khu vực đình tổng Đồ Sơn. Các lá cờ hội được giăng trang hoàng ngay trước cửa đền thờ. Hệ thống cọc giới hạn sới chọi được căng rào chắc chắn trên một bãi đất có diện tích rộng khoảng 6 mẫu (tương đương 20.000 m²). Ở khu vực gần đình, một khán đài kiên cố đã được dựng sẵn, xung quanh trang trí bằng nhiều dải lụa màu sắc rực rỡ dành riêng cho các vị quan khách đến dự. Ở hai bên sới chọi, ban tổ chức bố trí những khu chuồng tạm trú để trâu nghỉ ngơi chờ đến giờ “xuất trận”. Hai lá cờ hội cỡ đại được cắm trang trọng ở hai đầu sân đấu. Người làm nhiệm vụ phát loa điều khiển giải đấu khoác lên mình bộ trang phục gọn gàng, đầu đội khăn đỏ, thắt lưng đỏ, quần trắng bên trong kết hợp áo the bên ngoài, chân quấn xà cạp chỉnh tề, liên tục quay loa về bốn phía để truyền đạt những thông báo cần thiết đến người xem.
Khi tiếng trống hiệu vang lên rộn rã phối hợp cùng tiếng tù và thúc giục, không khí ngày hội trở nên náo nhiệt, tưng bừng, mang một sắc thái hoàn toàn khác biệt so với các lễ hội làng truyền thống ở vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng. Dưới bầu trời mùa thu trong vắt và lồng lộng nắng vàng, những lá cờ xí đủ loại màu hồng rực lên rạng rỡ, làm cho sới chọi trải dài trước mắt tăng thêm phần hấp dẫn. Phía xa xa là bãi biển rộng mở với những con sóng nhấp nhô long lanh, mang theo những câu chuyện huyền thoại như hòa quyện vào cuộc đua tài độc đáo của những chú trâu.
Nghi thức tế lễ và màn rước trâu độc đáo
Chuỗi nghi thức mở đầu bằng cuộc tế lễ trang nghiêm kéo dài từ sáng và đến gần trưa mới hoàn thành. Ngay sau đó là màn diễu hành rước trâu vô cùng độc đáo. Dẫn đầu đoàn rước là một chiếc kiệu lớn do 12 chàng trai đinh vạm vỡ, khỏe mạnh cáng đáng khênh đi. Hai bên kiệu có hai lọng che đi kèm, đi cùng là đội kèn và phường bát âm thay nhau hòa tấu những giai điệu rộn ràng. Sáu chú trâu lọt vào vòng chính hội được tuần tự dắt vào sân theo hàng một. Toàn bộ trâu đều đã được tắm táp sạch sẽ, trên lưng phủ tấm vải đỏ trang trọng và hai bên sừng được thắt những dải lụa hồng đẹp mắt. Đi kèm để điều khiển mỗi chú trâu là hai chàng thanh niên khỏe khoắn đứng hai bên. Họ diện bộ đồng phục mang sắc đỏ rực rỡ từ đầu đến chân, bao gồm khăn, áo, quần, thắt lưng và trên tay cũng cầm một lá cờ đỏ.
Mỗi chú trâu khi được dẫn vào sân đấu đều được người điều khiển cho dừng lại, hướng đầu về phía đình tổng trong một khoảnh khắc ngắn như một nghi thức chào trình diện trước thần linh, sau đó mới di chuyển về các vị trí đã quy định sẵn để chờ đợi lệnh đấu.
Sau một hồi trống hiệu vang lên, từ hai phía góc sân sới, mỗi bên có 6 chàng trai (chính là những người dẫn trâu trước đó) bước vào giữa sân, tay vừa đi vừa phất cờ hội. Tiến vào giữa sới chọi, họ đứng dàn thành hai hàng đối xứng nhau để đại diện cho hai đơn vị tham gia thi đấu.
Khi tiếng trống hiệu tiếp tục nổi lên một hồi dài, mười hai chàng trai trong sắc phục màu đỏ cùng nhau cầm cờ và thực hiện điệu múa “mở trận” đầy uy vũ, mạnh mẽ. Theo nhịp điệu múa, khi hàng bên này tiến lên ba bước thì hàng đối diện sẽ lùi lại ba bước và ngược lại. Hai hàng người đan chéo vào nhau tái hiện lại những thế trận cài răng lược, biểu trưng cho tinh thần “tả xung hữu đột” trong binh pháp, kết hợp với động tác vung mạnh lá cờ vòng quanh người. Các động tác được thực hiện nhịp nhàng, lặp lại ba lượt theo tiếng trống giục rồi tất cả cùng nhau lui ra ngoài theo đúng lối đi lúc tiến vào. Người phát loa nhanh nhẹn bước vào giữa sới, nâng chiếc loa dài lên, quay vài vòng hướng về khán giả rồi cất giọng rao lớn:
“Loa, loa, loa! Trâu nhất Đồ Sơn và trâu nhất Đồ Hải, hai bên muốn đấu cho đều, thì dắt trâu vào chọi!”
Lời xướng loa được lặp đi lặp lại trang trọng đúng 3 lần. Theo lệ định, các cặp trâu sẽ tham gia chọi nhau tổng cộng qua 3 “kháp” (cặp đấu) cố định:
- Trâu xếp hạng nhất xã Đồ Sơn đối đầu với trâu xếp hạng nhất xã Đồ Hải.
- Trâu xếp hạng nhì xã Đồ Sơn đối đầu với trâu xếp hạng nhì xã Đồ Hải.
- Trâu xếp hạng ba xã Đồ Sơn đối đầu với trâu xếp hạng ba xã Đồ Hải.
Sau các kháp đấu đầu tiên, ba chú trâu bị thua cuộc sẽ bị loại ra ngoài. Ba chú trâu giành chiến thắng sẽ tiếp tục bước vào các trận đấu trực tiếp với nhau để phân định các danh hiệu giải nhất, nhì và ba chung cuộc của hội.
Diễn biến các trận đấu kịch tính trên sới chọi
Ngay khi tiếng loa lần thứ ba vừa dứt, hai chú trâu đứng hạng nhất và nhì được hai chàng trai trong y phục màu đỏ dắt tiến vào sới từ hai phía đối diện nhau. Đến khi khoảng cách giữa hai con trâu còn cách nhau tầm 20 m, người dắt dừng lại rồi khéo léo dùng tay rút chiếc sẹo ở mũi trâu, lôi dây thừng ra và nhanh chóng tháo lui ra ngoài an toàn. Sân đấu lúc này chỉ còn lại hai “đấu thủ” bốn chân đứng hiên ngang giữa sới.
Ban đầu, hai con trâu vẫn đứng bất động tại chỗ và từ từ quan sát để nhận diện tình thế xung quanh. Toàn bộ đấu trường lúc này bỗng chốc căng như dây đàn bởi sự im lặng, hồi hộp chờ đợi của hàng vạn khán giả đang có mặt trên khán đài. Khi hai chú trâu đã nhìn rõ đối phương, bất thình lình, chúng lao trực diện vào nhau với tốc độ cực nhanh như thể vừa chịu một ngọn roi quất mạnh vào mình. Ngay lập tức, hai đầu trâu chúi mạnh về phía trước, hai cặp sừng va chạm vào nhau tạo nên những tiếng động lớn. Bốn cẳng chân sau của chúng dang rộng ra bám chặt lấy mặt đất, hai con trâu ghìm nhau, dùng hết sức bình sinh để đẩy tới, đẩy lui, đồng thời liên tục lừa thế miếng nhằm đánh gục đối phương. Bụi trên sới tung lên mù mịt.
Phía trên khán đài, khán giả liên tục hò reo cổ vũ tạo thành những đợt sóng âm thanh dềnh lên rồi hạ xuống theo từng nhịp độ diễn biến của trận đấu. Có những kháp đấu diễn ra vô cùng giằng co, kéo dài đến hàng tiếng đồng hồ mà vẫn chưa thể phân định được thắng bại. Ngược lại, cũng có những kháp đấu kết thúc một cách nhanh chóng chỉ sau một vài hiệp đấu ngắn ngủi do một bên đấu thủ bị toác đầu hoặc rách nách, đau đớn phải quay đầu bỏ chạy. Dẫu kết quả thế nào thì sự dữ tợn và bản năng hoang dã của loài thú lúc này đều được đẩy lên mức cao độ. Con thắng trận tiếp tục bám sát, lấn lướt truy kích đối phương; trong khi con thua cuộc do bản năng tự vệ cũng ra sức tháo chạy để thoát thân. Người xem đứng xung quanh hò hét vang dội, làm huyên náo cả một vùng sân bãi.
Nghệ thuật ghìm bắt và thu trâu thắng trận
Màn “thu trâu” sau khi trận đấu kết thúc cũng mang lại sự hấp dẫn không kém cho người xem. Những chú trâu giành chiến thắng thường mải mê với niềm vui thắng trận, tiếp tục rượt đuổi con chiến bại một cách rất táo tợn và hung hăng. Do đó, ban tổ chức đòi hỏi phải có những biện pháp ghìm giữ, bắt cho bằng được con trâu thắng cuộc. Thực tế, đã có những trường hợp người tham gia bắt trâu do thực hiện động tác không chính xác nên đã bị con vật hung hãn kéo lê một đoạn dài trên đất.
Người dân vùng Đồ Sơn đến nay vẫn thường ca ngợi câu chuyện về một lão nông 64 tuổi (vào thời điểm năm 1973) tên là Nguyễn Văn Ghẻ, người thuộc xã Đồ Hải, có tài năng ghìm bắt trâu vô cùng xuất sắc. Ông dũng cảm xông thẳng về phía con trâu vừa thắng trận đang mải mê truy đuổi đối thủ, vung tay trái nắm lấy một bên sừng của con vật, đồng thời lập tức ghé vai phải vào phía dưới cổ trâu rồi rướn người đứng thẳng lên. Bị tác động bất ngờ, con trâu bỗng nhiên bị hụt hẫng khi phần phía trước cơ thể bị nhấc bổng lên cao, khiến hai chân trước chới với giữa không trung. Chớp thời cơ đó, ông luồn tay thật nhanh vào mũi trâu, rồi cứ thế dùng lực lôi con vật đi. Lúc này, chú trâu to khỏe bỗng trở nên ngỡ ngàng và chỉ biết ngoan ngoãn quy phục trước sự điều khiển của con người.
Năm kháp chọi trâu diễn ra kịch tính kéo dài cho đến lúc trời chập choạng tối mới chính thức kết thúc. Sau đó, nghi thức trao giải thưởng cho các chủ trâu đạt giải cũng được ban tổ chức tiến hành ngay tại sân sới.
Sang ngày mồng 10 tháng 8, các giáp sẽ tổ chức mổ thịt toàn bộ số trâu tham gia lễ hội gồm 14 con để làm lễ vật tế thần tại đình làng. Chuỗi hội làng Đồ Sơn sau đó vẫn tiếp tục kéo dài cho đến tận ngày rằm tháng tám với nhiều hoạt động và trò chơi dân gian thông thường khác.
