Nhiều người mới bước chân vào nghề thường thắc mắc: tại sao sơn xong không đem phơi ra nắng cho mau khô mà lại phải đem đi ủ, rồi **kỹ thuật ủ sơn mài** thực chất là thế nào? Người trong nghề chúng tôi qua bao đời tích lũy kinh nghiệm cổ truyền đều hiểu rõ một điều: chất sơn chín như sơn đen, sơn cánh gián sau khi quét lên đồ vật, nếu cứ để mặc phơi ra ngoài khí trời thì sẽ bị ảnh hưởng của thời tiết nóng lạnh, nồm hanh biến chuyển làm cho sơn lúc khô lúc không, hoặc mau chậm thất thường, có khi lại chẳng thể nào khô được nữa.
Nói thật, sự phân tích khoa học về mặt này cũng như việc phân chất cấu tạo hữu cơ của chất nhựa sơn đối với chúng ta mới chỉ là bước đầu, chưa có nghiên cứu sâu sắc triệt để về chuyên đề này. Tất cả đều dựa vào tai nghe, mắt thấy và bàn tay nhào lộn với nghề mà thành.
Bốn điều cốt tử cần lưu ý khi thực hiện kỹ thuật ủ sơn mài
Khi tiến hành ủ sơn mài, anh em thợ phải nằm lòng mấy điểm mấu chốt sau để không bị hỏng việc:
- Che đậy buồng ủ thật kín: Buồng ủ mà hở thì muỗi, nhện rất dễ lọt vào. Chúng bay sà vào mặt sơn lúc còn ướt dấp dính, khi chân cánh dính vào sẽ làm mặt sơn bị vết, coi như hỏng ăn.
- Giữ khoảng cách với chiếu ẩm: Không nên đặt hàng sơn còn ướt sát sạt với chiếu ủ ẩm nước. Tốt nhất là xếp cách xa chiếu ủ từ 15 đến 20cm trở lên. Nếu để gần quá, hơi nước ở chiếu bốc ra nhiều sẽ tụ lại và bám ngay lên mặt sơn còn ướt, làm cho mặt sơn bị ám mốc trắng, tiếng nghề gọi là sơn bị chấp nước hay hấp hơi nước. Sơn màu mà bị chấp nước thì mài đánh bóng đi cũng hết mốc, không hại mấy nhưng vẫn kém đẹp. Nhưng riêng với sơn quang dầu không mài được, hễ chấp nước là mặt sơn kém bóng, mất đẹp ngay; bị nặng ám màng trắng là phải sơn quang lại nước khác. Với hàng sơn có màu sắc, lỗi chấp nước này làm màu sơn đỏ tươi bị thâm xuống rất xấu, buộc phải mài phá bỏ đi để sơn lại nước khác.
- Cách xử lý khi trời ấm áp và nồm: Lúc thời tiết thuận lợi thế này, ta chỉ cần che đậy hàng sơn cho khỏi bụi bám vào là được. Chiếu cói không nhất thiết phải dấp nước sơn vẫn tự khô được. Nếu anh em ham ẩm mà ủ chiếu đẫm nước quá, mặt sơn dễ bị ngậm nhiều hơi nước, lớp sơn mau khô mặt ngoài bị co lại tạo thành những vết nhăn nhúm trên bề mặt.
- Cách xử lý khi trời gió bấc hoặc nắng nam: Khi trời trở gió bấc lạnh giá, hanh khô, hoặc ngược lại lúc nắng nam gió Lào oi bức, hàng sơn lại cần được che đậy cẩn thận hơn bao giờ hết. Ta che kín gió lùa bằng chiếu, cót, tải và luôn giữ cho chúng ẩm nước, có thể dùng nilon phủ lên chiếu ẩm để giữ chiếu lâu khô. Khâu này nếu không ủ kỹ, sơn sẽ bị bắt hanh về mùa rét hoặc ngã nắng về mùa nực, khiến mặt sơn cứ dấp dính không thể nào khô hẳn được. Một khi sơn đã bị bắt hanh rồi thì sửa kiểu gì vẫn xấu; đem ra mài sơn vẫn bở hoặc dính chặt vào đá mài, khi đánh bóng do không khô triệt để nên bị bắt bột than, mặt sơn bị bóng mờ kém sắc. Cách duy nhất là mài bỏ đi hoàn toàn để quang lại nước khác mới bảo đảm nước sơn bóng tươi và đẹp đẽ.
Kỹ thuật vá mạng sơn (Kẹt sơn) cho những vóc bị lỗi
Tiếng nhà nghề chúng tôi gọi khâu này là **kẹt sơn**. Khi làm vóc chưa khéo, thường sau khi mài nước sơn lót xong ta vẫn thấy sót lại trên mặt tấm vóc những chỗ trũng lõm, sứt mẻ nhỏ. Trước khi vào nước sơn thí đầu tiên hoặc nước sơn quang cuối cùng, bắt buộc phải vá sơn vào những chỗ khuyết điểm đó. Thứ sơn dùng để vá kẹt ở đây là sơn đen hoặc sơn cánh gián có pha trộn thêm một ít vôi đã tôi rồi.
Cách pha và sử dụng sơn kẹt chuẩn như sau: Ta lấy một ít sơn đen ra miếng ván lót con hoặc miếng kính nhỏ. Pha dần dần từng tí một phần vôi đã tôi đang còn dẻo, chưa bị khô vón hòn vào sơn. Dùng bay xương hoặc mũi dao trổ nghiền và nhào trộn thật kỹ cho hai thứ ấy nhuyễn thấu vào nhau, đến khi thấy hỗn hợp dính và quánh đặc lại là đạt yêu cầu.
Cái khó ở đây là liều lượng. Nếu cho ít vôi quá thì sơn sẽ chậm khô, chỗ lõm lâu đầy mặt. Nếu cho nhiều vôi quá thì sơn bị bã ra, vón cục cục khó làm và không bám chắc được vào mặt sơn dưới. Tỷ lệ pha thích hợp giữa vôi và sơn là từ 1/5 đến 1/6. Khi đã pha đúng liều lượng rồi, ta lấy mo sừng nhỏ miết ít sơn kẹt, ấn thật chắc vào những chỗ lõm, chỗ sứt mẻ cho mặt sơn phẳng đều với xung quanh. Chờ vài hôm sau sơn kẹt khô hẳn, ta lấy đá gan gà mài nước hoặc dùng lưỡi dao sắc gọt sửa cho chuyên mép sơn, phẳng phiu rồi mới chuyển sang nước sơn khác.
