- Màu đen: Cái đen này là từ bản thân chất sơn đen sâu thăm thẳm, bóng lộn và sâu màu, khó có thứ sơn công nghiệp nào ngày nay sánh kịp.
- Màu đỏ: Chạy đủ các “gam” từ sẫm đến tươi, vốn là chất bột son đỏ được người làm nghề chế biến rất công phu từ đá “thần sa” mà ra.
- Màu vàng, màu bạc: Không gì khác ngoài vàng bạc kim loại được người thợ dát mỏng như cánh gián, thếp vào hàng sơn trông quý giá vô cùng.
Đó chính là những màu sắc cơ bản áp dụng trong các giai đoạn trước, biểu hiện rõ nét nhất cái hồn cốt và đặc điểm của màu sắc dân tộc trong ngành nghề truyền thống này. Nói thì dễ, nhưng để giữ được cái rực rỡ ấy qua năm tháng, người thợ phải hiểu tường tận từng thớ đất, từng hạt màu. Đến nay, bảng màu trong sơn mài đã thêm phần phong phú, đó là thành quả từ sự kiên nhẫn tìm tòi của bao thế hệ, đặc biệt là lớp họa sĩ yêu nghề sơn cùng những nghệ nhân làm sơn lâu năm đầy kinh nghiệm.
1. Các loại nguyên liệu dùng pha màu trong sơn mài
Bên cạnh hai anh cả là sơn đen và sơn cánh gián, người làm nghề chúng tôi muốn gọi màu, gọi sắc lên thì phải cậy nhờ đến các loại họa phẩm chuyên dụng dưới đây.
Cái cốt lõi của bột màu sơn mài:
Cần phải nhấn mạnh rằng, các loại màu bột dùng để pha vào sơn mài khác hoàn toàn so với những loại màu bột thông thường hay pha với keo da trâu, gôm a-ra-bích hoặc dầu lanh (dầu gai). Muốn hòa hợp được với chất sơn mài, bột màu phải có tính chất riêng. Ví như các loại bột đỏ (ta quen gọi là son) phải qua quá trình chế biến cực kỳ công phu từ chất thần-sa hoặc chu-sa (về mặt hóa học thì đó là Sulfure de Mercure – Sun-fua thủy ngân).
Người trong nghề chúng tôi nằm lòng một nguyên tắc: tuyệt đối không dùng các loại màu bột gu-a-xơ (gouache) thông thường để pha với sơn cánh gián, bởi lẽ khi trộn vào, chúng sẽ bị biến sắc và hóa thành một màu đen xỉn hoàn toàn.
“Cây sơn nhạy cảm lắm, nó kỵ những thứ tạp chất bên ngoài. Pha màu cho sơn mài không giống như pha màu nước, màu dầu trên vải. Màu phải ăn vào thớ sơn, mài đi rồi vẫn giữ nguyên được cái sắc trong trẻo của nó.”
2. Bí quyết phân loại và pha chế các sắc son từ thần sa
Qua những công đoạn chế biến đặc biệt và rất tỉ mỉ, người ta phân chia đá thần-sa ra thành 4 loại bột màu đỏ với các sắc độ đậm nhạt khác nhau, thợ nghề gọi tên theo từng cung bậc:
| Tên gọi dân gian | Tên gọi tương đương | Đặc điểm sắc độ thực tế |
|---|---|---|
| Son trai | Lòng trai / Vermillon | Sắc đỏ tươi tắn, rực rỡ và sáng hơn cả trong các loại son. |
| Son tươi | Đào ba / Rouge de Lille | Màu sắc tươi tắn, đứng ở cung bậc thứ hai. |
| Son thắm | Đào thắm / Carmin | Sắc đỏ thắm sâu, bắt đầu đằm lại. |
| Son nhì | Carmin foncé | Sắc đỏ sẫm nhất và cũng là loại có trọng lượng nặng nhất. |
Cái đặc tính chung của các loại bột son này là chúng đều rất nặng. Khi ta pha vào bát sơn cánh gián, chỉ cần lơi tay để yên một lát là bột son đã tự động lắng dồn hết xuống đáy. Chính vì thế, khi quét sơn màu có pha bột son, người thợ phải luôn nhớ đảo sơn thật đều tay, có vậy nước sơn trên mặt vóc mới đồng màu, không chỗ đậm chỗ nhạt.
Ngoài các sắc son chế biến từ thần-sa, chúng tôi còn dùng một loại gọi là Ngân châu – cũng được lấy từ gốc thần-sa và chu-sa nhưng đã được chế biến sẵn tiện lợi hơn.
3. Sử dụng các kim loại quý và nguyên liệu tự nhiên
Bên cạnh sắc đỏ đen, cái làm nên độ lộng lẫy cho tranh chính là vàng, bạc kim loại:
- Vàng quỳ, bạc quỳ: Vàng, bạc, thiếc được người thợ thủ công dát thành những lá mỏng tang như tờ giấy bản. Cái nghề dát vàng bạc quỳ tinh vi này vốn là nghề cha truyền con nối lừng danh ở làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm, Hà Nội. Ta có thể dùng nguyên lá để thếp thẳng lên cốt sơn ướt, hoặc cũng có thể vo nhỏ rồi rây qua lượt lụa cho thành bột mịn để rắc, trộn vào sơn khi còn đang ẩm.
- Bột nhôm (Ngân nhủ / Nhũ muối): Đôi khi bột nhôm cũng được dùng với sơn tựa như bột bạc hay bột thiếc. Tuy nhiên, ánh sáng của bạc nhôm hơi xám tái, nhìn kỹ sẽ thấy không thể trắng trong và bắt sáng bằng bạc thật được.
- Nguyên liệu tự nhiên khác: Để bức tranh thêm phần sinh động và có độ rạn, độ bắt sáng tự nhiên, người thợ còn tận dụng cả vỏ trứng gà, trứng vịt, các loại vỏ trai (cả trai sông lẫn trai bể), vỏ ốc, xà cừ và cật tre, cật trúc được lạng thật mỏng để cẩn lên vóc.
4. Bảng họa phẩm bổ trợ và phẩm nhuộm chuyên dụng
Để nghiên màu sơn mài ngày một phong phú, đáp ứng được những hòa sắc phức tạp, người thợ còn khéo léo đưa vào một số loại màu khoáng và phẩm nhuộm đặc biệt:
- Bột khoáng cơ bản: Bột ngà (chính là bột trắng ti-tan – Blanc de titane), bột xanh lam (Bleu de Prusse), và sắc nâu (Oxyde đỏ của sắt – Iron Oxide).
- Màu lấy từ chất đá: Các loại bột lấy từ đá như bột xanh ve, vàng đất (vốn dùng làm đá gò-ra-ni-tô) hay bột vàng cờ-rôm (Jaune chrome).
- Phẩm nhuộm chuyên dụng: Các loại phẩm nhuộm ăn sơn như phẩm cánh quê (mặt trời), phẩm hồ thủy (Vert anabachite) và phẩm tím (Crystal violite).
- Màu bột sơn mài đặc biệt: Cuối cùng, chúng tôi có các loại màu bột đủ các sắc xanh, đỏ, tím, vàng, ve như thái thanh thủy, thái thanh lục, đây là những dòng màu được đặc chế để dùng riêng vào việc pha màu sơn mài.
