Kỹ thuật tạo nền hoa văn sơn mài chuyên nghiệp từ người làm nghề người trong nghề sơn mài chúng tôi vẫn thường bảo nhau, cái hồn của một tác phẩm không chỉ nằm ở những nét vẽ rực rỡ bên ngoài, mà nó được định hình ngay từ lớp nền cốt lõi. Tạo được một cốt nền hoa văn đúng điệu đòi hỏi sự kiên nhẫn bực kỳ và cái gu cảm nhận tinh tế của đôi bàn tay qua từng công đoạn ủ, mài. Dưới đây, tôi xin chia sẻ những bí kíp ròng rã tích lũy từ xưởng mộc, xưởng sơn về cách làm các loại nền hoa văn độc đáo bậc nhất.
1. Cách Làm Nền Hoa Văn Lấm Tấm Hoặc Họa Tiết Hoa Lá
Nói thì dễ nhưng khi đặt nhát đục hay chọn thanh tre đầu tiên mới thấy hết cái kỳ công. Để tạo ra những đốm hoa văn lấm tấm hay hình hoa lá tự nhiên, chúng tôi bắt đầu từ những vật liệu mộc mạc nhất.
Đầu tiên, ta lấy một thanh tre tươi, đập dập một đầu sao cho các thớ tre tơi ra y như một đầu bút cùn. Chấm đầu bút tre này vào loại sơn chín đặc sánh (đã được pha thêm bột màu son, một tí vôi hoặc đất phù sa), sau đó in sơn rải rác với mật độ thưa mau tùy ý lên trên lớp nền sơn vóc. Để tăng phần sinh động, ta có thể rắc thêm một ít vỏ trai vụn lên bề mặt.
Sau đó, đem ủ cho lớp sơn đó khô hoàn toàn. Bước tiếp theo, dùng sơn sống thếp bạc vụn trùm lên toàn bộ những chỗ vừa chấm sơn. Trong trường hợp muốn thếp bạc lá, người làm nghề chúng tôi sẽ quét một nước sơn nhựa (sơn cánh gián) thật mỏng trùm toàn bộ, thấm cho sơn thật kiệt là có thể tiến hành thếp được ngay.
Khi sơn thếp bạc đã khô hoàn toàn, phủ lên một lượt sơn cánh gián mỏng để giữ chắc nước sơn thếp bạc. Đợi lớp này khô, lại tiếp tục phủ thêm một nước sơn khác dày hơn. Cứ để ủ vài ngày cho sơn khô kỹ từ bên trong thì đem ra mài và đánh bóng. Nếu mài lần đầu mà thấy mặt sơn chưa phẳng hoàn toàn, vẫn còn lấm tấm các nốt lõm, ta dặm thêm một nước sơn cánh gián nữa, đợi khô rồi lại mài tiếp cho đến khi mặt sơn phẳng đều với họa tiết.
Cái hay của thớ gỗ và lớp sơn mài ở chỗ, nếu bạn muốn nền có màu xanh hay đỏ lên nền bạc thếp, chỉ cần nhuộm màu lên trước khi phủ lớp sơn cánh gián thứ hai là được. Riêng họa tiết hoa văn, có thể bổ đôi quả chanh cốm, vắt kiệt nước để lấy hình bánh xe in lên, hoặc tự sáng tạo bằng cách khắc hình hoa lá lên miếng cao su để làm khuôn in.
2. Bí Quyết Tạo Nền Vân Sóng Bằng Kỹ Thuật Sơn Nhăn
Nền vân sóng cuộn lên trông rất vui mắt và có chiều sâu. Sự nhăn nhúm này không phải là lỗi kỹ thuật, mà là cả một nghệ thuật điều khiển độ co rút của màng sơn.
Trước tiên, ta quét một lớp sơn cánh gián không pha nhựa với độ dày khá đặm. Đem đặt vào buồng ủ thật ẩm để mặt sơn nhanh se lại. Khi thử thấy mặt sơn đã se, không còn dính nhiều ra tay nữa, ta đem ra và té ét-xăng (xăng) đều lên mặt sơn. Lúc này, lớp bì ngoài đã se khô nhưng lớp sơn bên trong vẫn còn bùng nhùng, chưa đông đặc. Gặp ét-xăng bay hơi cực nhanh, lớp bì ngoài sẽ co lại đột ngột, tạo nên những nếp nhăn nhúm toàn bộ bề mặt.
Tiếp tục đặt ủ sát nước trong khoảng dăm bảy ngày để toàn bộ lớp sơn khô hẳn từ trong ra ngoài. Trên mặt lớp sơn nhăn này, bạn có thể phủ thếp bạc hoặc quét sơn đỏ, xanh tùy ý. Cuối cùng, phủ một nước sơn cánh gián mỏng, đợi khô rồi mài đánh bóng. Nếu một nước sơn phủ chưa đủ làm phẳng các nếp nhăn, ta lại lên tiếp một lớp sơn nữa rồi mài bóng lại. Mặt sơn càng nhẵn nhụi, bóng bẩy bao nhiêu thì các vân hoa cuộn sóng lại càng hiện lên tôn quý bấy nhiêu.
3. Kỹ Thuật Tạo Nền Men Rạn Độc Đáo
Nền men rạn mang một vẻ đẹp hoài cổ, thách thức thời gian. Tạo được những vết rạn tự nhiên, đều đặn đòi hỏi sự kết hợp khéo léo giữa sơn ta và lòng trắng trứng.
Đầu tiên, ta quét một lớp sơn cánh gián không pha nhựa với độ dày vừa phải, tuyệt đối không được dày quá như khi làm sơn nhăn. Đặt vào buồng ủ ẩm cho mau khô. Sau vài giờ, khẽ sờ vào góc cạnh thấy sơn dấp dính thì đưa ra ngay.
Lúc này, lấy lòng trắng trứng gà hoặc trứng vịt đã được đánh bông từ trước, dùng bút lông mềm to bản quét đều lên mặt sơn theo một chiều nhất định, tránh đưa bút lung tung. Thao tác phải thật nhanh tay, rồi đem hong ngay ra gió hoặc dùng quạt thổi cho lòng trắng trứng mau khô. Do lòng trắng trứng khô nhanh sẽ co rút mạnh, làm rạn nứt lớp sơn còn ẩm ướt bên trong thành từng miếng nhỏ. Ủ tiếp cho lớp sơn dưới khô hẳn, sau đó dùng nước sạch rửa trôi toàn bộ lớp lòng trắng trứng khô đi. Dùng bông nõn xoa nhẹ nhàng lên mặt sơn để tránh trầy sướt, thấm khô rồi lại ủ tiếp. Sơn khô kỹ thì đem mài nhẹ và đánh bóng.
Nếu muốn nền rạn có màu sáng của bạc, của nhũ hoặc sắc đỏ của son: Sau khi sơn khô ta không mài ngay, mà quét một nước cánh gián thật mỏng để thếp bạc, nhũ hoặc son tùy ý. Ủ khô xong, bắt buộc phải phủ thêm một nước cánh gián mỏng nữa rồi mới mài nhẹ và đánh bóng. Người trong nghề luôn nhớ nằm lòng: giữa các nước sơn đều phải ủ thật khô kỹ, nếu không lớp sơn sau sẽ tẩy nhòe lớp sơn trước.
4. Cách Làm Nền Hình Bọt Nước (Vòng Tròn To Nhỏ Rải Rác)
Đây là kỹ thuật tạo ra những hình tròn lõm ở giữa, viền gờ nhẹ trông như những bong bóng nước đọng trên mặt phẳng cực kỳ sinh động.
Ngay khi vừa quét sơn xong và sơn còn đang ướt, dùng một ống nhỏ giọt (loại ống thuốc đau mắt cũ) để bơm từng giọt nước với kích thước to nhỏ, mật độ mau thưa tùy theo ý đồ sáng tạo xuống mặt sơn. Trong quá trình đợi sơn khô, sức nặng của những giọt nước sẽ đè nén lớp sơn xuống, dạt mỏng ra tạo thành những hình tròn lõm ở giữa, phần viền xung quanh gờ cao lên một chút (gọi là ve bò).
Khi mặt sơn nền đã khô, ta phẩy bỏ các giọt nước đi. Chỗ vết tròn của bọt nước do bị nước che phủ nên chưa khô, ta lại tiếp tục cho vào buồng ủ để khô toàn bộ. Khi nền đã khô ráo hoàn toàn, ta có thể thếp bạc, phủ sơn quang, hoặc nhuộm xanh đỏ lên nền bạc trước khi quang. Cuối cùng, phủ lớp sơn cánh gián ra ngoài, ủ khô, mài và đánh bóng.
5. Kỹ Thuật Làm Nền Lấm Tấm Các Hạt Màu Ngũ Sắc
Nền hạt màu ngũ sắc mang lại hiệu ứng rực rỡ như những dải tinh vân trên nền đêm huyền bí. Bản chất của kỹ thuật này là tận dụng những mảng sơn thừa một cách thông minh.
Trước hết phải chuẩn bị tạo ra các hạt màu ngũ sắc. Muốn vậy, những lúc sơn thử màu hoặc vẽ xong thường còn thừa ít sơn màu, ta không nên bỏ phí. Hãy chuẩn bị sẵn nhiều mảnh kính sạch, quét mỏng từng lớp sơn thừa lên đó rồi đem ủ cho khô. Lớp này khô lại quét đè lớp khác lên, bất kể màu sắc gì (xanh, đỏ, be, nâu, hồng…) chồng chất lên nhau. Khi độ dày đã tương đối và sơn khô hẳn, dùng dao trổ kết hợp thước kẻ rạch các đường ngang, dọc vuông góc hoặc rạch chéo lung tung. Dùng mũi dao sắc cạo, bẩy các mảng sơn đó ra khỏi tấm kính, ta thu được các hạt màu đủ hình kỷ hà và màu sắc vô cùng phong phú.
Khi ta sơn một lớp nền đen bóng chẳng hạn, tiến hành dính các mảnh hạt màu đa dạng này lên bề mặt tạo hiệu ứng lấm tấm rất vui mắt. Sau khi rắc, phải ủ cho các hạt màu bám thật chắc vào lớp sơn nền. Kế đến, phủ trùm một lớp sơn đen nữa lên toàn bộ bề mặt rồi mới đem mài và đánh bóng hoàn chỉnh được.
6. Cách Tạo Họa Tiết Đen Mờ Trên Nền Đen Bóng Loáng
Sự tương phản giữa mờ và bóng trên cùng một tông nền đen tạo nên một đẳng cấp rất sang trọng, huyền bí cho sản phẩm sơn mài.
Cách thứ nhất: Trên nền sơn đen đã mài đánh bóng hoàn chỉnh, dùng gôm a-ra-bích pha với một ít trắng ti-tan để vẽ các họa tiết. Vẽ xong, hơ ngay lên ngọn lửa dầu hỏa. Sức nóng của lửa làm nét vẽ gôm đang ướt khô cực nhanh, tác động trực tiếp xuống nền sơn bóng. Sau đó, đem rửa sạch cho nét gôm vẽ tan hết, lau sạch muội đèn, các họa tiết đen mờ tịt sẽ hiện lên rõ rệt trên nền sơn bóng loáng. Tuy nhiên, khi vẽ gôm trên nền bóng, nét vẽ thường có hiện tượng bị co chụm lại, rất khó tạo nét gọn ghẽ. Để khắc phục hiện tượng này, trước khi đặt bút vẽ, hãy xoa đều một ít bột đất (đất thó hoặc đất phù sa) lên khắp nền sơn bóng.
Cách thứ hai: Lấy sơn cánh gián pha với một chút dầu hỏa sao cho độ loãng vừa đủ để dễ đi nét bút. Vẽ họa tiết xong, dùng bông thấm bớt sơn cho thật đều rồi rốc (rắc) bột than đã được rây nhỏ mịn lên trên. Những chỗ có sơn bám bột than sẽ chuyển sang màu đen mờ tịt. Công việc cuối cùng là đặt vào buồng ủ cho lớp sơn khô hẳn là đạt yêu cầu.
