Người trong nghề chúng tôi thường nói, một tấm vóc sau khi đã mài xong nước sơn lót thì coi như đã đi được nửa chặng đường. Bước kế tiếp là phải chuyển sang nước sơn chín. Lớp sơn chín này quét trùm lên nước sơn lót, sau đó lại mang đi mài cho phẳng để sơn tiếp nước sơn chín khác – bước này tụi tôi gọi là **kỹ thuật sơn thí sơn mài**.
Mục đích cốt lõi của công đoạn sơn thí trong làm vóc
Cái hay của sơn thí là phải qua nhiều nước sơn chín, cứ mỗi nước sơn khô đi thì ta lại lôi ra mài một lần. Mài bỏ bớt đi chứ không giữ nguyên, mục đích cốt yếu là làm cho lớp sơn độn được dày dặn, giúp cho mặt tấm vóc thêm phần nhẵn lì, đanh mặt và thật phẳng phiu. Có như vậy, nước sơn quang đánh bóng cuối cùng mới tăng được độ bóng óng nuột, mập mình, sơn mới bóng trong và sâu màu rất quý.
Kinh nghiệm từ các cụ truyền lại, sơn thí được vài ba nước rồi mới vào nước sơn quang thì càng tốt, sơn càng bóng đẹp. Hàng sơn nào càng làm kỹ, đòi hỏi tính mỹ thuật cao thì càng cần nhiều nước sơn thí. Thậm chí, nếu nước sơn quang cuối cùng mà làm không đạt yêu cầu, người thợ phải chấp nhận mài bỏ đi, coi nước đó như lớp sơn thí rồi mới tiến hành quang lại nước sơn quang khác. Đã làm nghề này là không được tiếc công.
Thứ sơn nào được người thợ chọn để làm sơn thí?
Không phải loại sơn thượng hạng nào cũng đem ra thí. Thường thì các loại sơn chín như sơn đen, sơn cánh gián mà ngả chưa được tốt lắm, còn kém màu bóng, hay gọi là sơn tịt, thì anh em thợ sẽ giữ lại để làm sơn thí. Hoặc giả, ta lấy loại sơn sống trung bình, ngả ra sơn chín một cách bình thường, không cầu kỳ công phu lắm, cũng dành riêng cho khâu này.
Thao tác kỹ thuật sơn thí sơn mài đúng bộ và cách chọn màu
Nói thì dễ nhưng khi bắt tay vào làm, món hàng định sơn màu nào thì khâu thí tốt nhất nên chọn màu ấy hoặc màu tương tự. Ví dụ cụ thể thế này: hàng muốn quang màu đen thì sơn thí bên dưới phải là màu đen, muốn quang đỏ thì nên thí sơn đỏ hoặc nâu.
Lý do vì sao ư? Nếu nước sơn quang ngoài cùng bạn muốn màu đen lánh, mà nước sơn thí ở trong lại chơi màu đỏ hoặc trắng, thì qua thời gian nước sơn ngoài sẽ bị trong mặt ra – tiếng nhà nghề gọi là sơn bay. Lúc này, nước sơn quang trông sẽ trong suốt tựa như thủy tinh đen, khiến người ta nhìn thấu cả ánh đỏ hoặc ánh trắng của lớp sơn nằm dưới. Kết quả là màu sơn mong muốn thật đen lánh ban đầu nay hóa ra cái màu đen nhờ nhờ, có ánh nâu loang lổ lồng ở phía sau, nhìn mất giá trị hẳn.
Khi tiến hành sơn thí, việc quét sơn phải thật đều tay cho sơn dàn đều khắp trên mặt tấm vóc. Ta dùng thép lông quét sơn cho đều, lựa tay khéo léo để tránh làm vệt thép nổi rõ lên từng luống. Sau đó, dùng thép tóc vuốt lại hai lượt theo cả chiều ngang lẫn chiều dọc cho nước sơn tỏa đều ra.
Một số anh em vững tay nghề có khi chẳng cần dùng thép tóc, họ dùng ngay mo sừng để là lại cho mặt sơn mượt đều, thao tác vừa dàn sơn nhanh tay vừa giúp bề mặt phẳng mịn. Khi làm, tuyệt đối không ngồi ở những nơi lộng gió, nhiều cát bụi bay bám vào mặt sơn còn ướt, dễ gây sạn bẩn rất xấu. Sơn xong xuôi, ta đặt vóc ủ vào trong buồng ủ cho sơn chóng khô và đỡ bắt bụi.
Kiểm tra bề mặt và mài nước sau khi sơn thí
Để yên khoảng một đến hai ngày cho sơn khô. Khi kiểm tra, nếu thấy mặt sơn bị nhăn nheo thì chứng tỏ khi quét tay sơn bị dày quá. Còn nếu thấy sơn dồn tụ lại ở các góc cạnh là do sau khi sơn xong, người thợ quên không kiểm tra và vét lại các góc cạnh trước khi đặt vóc vào buồng ủ.
Chờ vài ngày sơn thí khô kiệt hoàn toàn, ta lấy đá gan gà mài với nước cho nhẵn phẳng. Sau khi mài xong mà mắt nhìn, tay sờ thấy vóc chưa thực sự phẳng phiu thì phải kiên trì thí thêm vài ba lần nữa. Người thợ nào khéo làm vóc, xử lý đến nước lót sơn sống đã tốt rồi thì công đoạn này có khi chỉ cần thí một đến hai lượt sơn chín là đã đủ bảo đảm cốt vóc phẳng phiu nuột nà. Ngược lại, nếu lớp sơn thí bị nhăn, hoặc khi mài lỡ tay làm đứt thủng trơ cả lớp sơn bó ra, thì bắt buộc phải quét thí lại nước sơn khác từ đầu.
