Cái nghề sơn mài khắc ngộ lắm, mỗi thể loại lại có một cái thú và cái khó riêng. Người trong nghề chúng tôi thường quen với lối sơn mài vẽ chìm rồi mài ra, nhưng có một lối chơi khác cũng độc đáo không kém, đó là sơn mài khắc. Ở nước ngoài, người ta đã biết đến lối làm này từ cả hơn mười thế kỷ nay, nhất là bên Trung Quốc. Hồi xưa, các thương nhân phương Tây qua bên Ấn Độ, tại một vùng tên là Cô-rô-mãng-đen, họ thấy những tấm bình phong sơn khắc của Trung Quốc đẹp quá nên mua về. Từ đó, bên Tây mới chết tên cho loại này là hàng sơn ở Cô-rô-măng-đen (La que du Coromandel).
1. Kỹ thuậtlàm nền vóc để khắc trong sơn mài
Để có một bức tranh sơn khắc bền lặn, khâu làm nền vóc phải được chuẩn bị cực kỳ chu đáo. Về cơ bản, các bước thao tác từ cốt mộc đến nền sơn quang vẫn giống như làm vóc sơn mài bình thường, nghĩa là phải qua đủ các khâu chỉn chu:
- Gán vá những lỗi, vết nứt của thớ gỗ.
- Bọc vải hoặc bọc giấy để giữ cốt.
- Sơn bó hai nước sơn đất rồi tiến hành mài đá ráp.
- Sơn lót hai nước bằng sơn sống.
- Sơn chín từ hai đến ba nước sơn thí.
- Sơn quang và mài đánh bóng hoàn chỉnh bề mặt nền (nước này có thể dùng sơn đen, đỏ, nâu, trắng ngà, vàng hoặc be…).
Cái điểm khác biệt cốt yếu của nền vóc sơn khắc nằm ở khâu sơn bó nước sơn đất. Vì chúng ta cần một nền sơn dày và chất đất sơn phải tương đối mềm thì lúc đưa dao gọt xúc mới ăn tay, không bị sứt mẻ. Do đó, khi pha trộn, chúng tôi phải tăng tỉ lệ đất lên một chút theo công thức:
45% Sơn sống + 55% Đất ngâm. Còn mùn cưa khô rây nhỏ thì cho vào vừa đủ trộn, cứ đảo đều tay đến khi miếng bó sánh đặc, không còn dính vào bay nữa là đạt. Nên làm kỹ hai nước sơn bó để nền sơn đất có độ dày, giúp nét khắc được sâu và đẹp.
Kinh nghiệm xương máu của người làm nghề: Nếu pha tỉ lệ sơn cao hơn đất, miếng bó khi khô sẽ rắn đanh lại, lúc khắc rất dễ bị vấp và dao chóng nhụt lưỡi. Ngược lại, nếu tham đất quá nhiều thì nền khắc lại bị bở, dễ tróc lở, thậm chí bong luôn cả lớp sơn chín quang bên ngoài. Gặp những mảng họa tiết có nét nhỏ, mảnh dẻ mà nền bở thì nét vẽ thanh rất dễ bị bong gãy, coi như hỏng cả công trình.
2. Hệ thống dụng cụ khắc sơn và kỹ thuật sử dụng dao xúc
Để điêu khắc trên nền sơn mài, người thợ phải tự chuẩn bị cho mình một bộ dụng cụ gọt xúc với đủ dáng và cỡ to nhỏ khác nhau. Ngoài con dao trổ thông thường, trong bao đồ nghề của chúng tôi không thể thiếu những cây dao chuyên dụng này:
| Loại dao khắc | Công dụng thực tế trong nhà xưởng |
|---|---|
| Dao mũi nhọn lưỡi cắt vát | Dùng để gọt và khắc các đường nét chính. |
| Dao xúc hình lòng máng | Dùng để xúc các mảng nền rộng, đồng thời gọt các đường lượn cong. |
| Dao đục phẳng lưỡi | Dùng để sửa và sửa phẳng lại phần nền sau khi xúc. |
| Dao xúc hình chữ V | Dùng để gọt những nét lõm có kích thước nhỏ. |
| Dao xúc hình chữ V có mỏ nhọn | Dùng để gọt tỉa các chi tiết siêu nhỏ, mảnh như sợi tóc. |
Tùy theo yêu cầu đục gọt thực tế của từng chi tiết mà người thợ có thể tự chế, mài giũa thêm các dáng dao cho vừa tay mình.
Mẹo điều khiển lưỡi dao trên mặt vóc:
Trước khi đưa dao, người thợ phải nhìn rõ họa tiết để chọn mũi đục cho đúng. Tranh sơn khắc có đủ loại nét: mảng rộng như mảng tường, núi, sông; nét vừa như cành lá, bông hoa; nét lăn tăn như lá tre; hay nét thanh mảnh như cọng cỏ, lá thông.
- Để đi nét xung quanh chu vi của một họa tiết có mảng nền rộng, dùng dao trổ mũi nhọn là thuận tiện nhất.
- Khi gọt lượn các đường nét, nên dùng dao mũi hũm lòng máng. Con dao này đi lực rất thanh thoát, giúp cạnh nét khắc không bị bong rộp. Nét gọt ra có độ vát cạnh chếch chân đế vững chãi, nhờ vậy khi ta bôi màu hay lấy khăn lau cọ sát vào, nét khắc nhỏ và cao cũng không bị bật hay gãy.
- Với những nét nhỏ và dài như lá thông, cứ dùng dao mũi chữ V đi một đường là gọt luôn được cả hai bên bờ họa tiết, nhanh và rất hoạt nét, không cần sửa lại. Có những hình tròn nhỏ, chỉ cần ấn một mũi dao xúc hũm xuống là đã thành hình cái lá rồi.
Khi cầm dao gọt hoặc xúc nền, người thợ phải đặt ngón tay bên trái tì hãm mũi dao lại. Làm vậy để giữ cho tay phải không bị lỡ đà xúc quá tay, khiến mũi dao cào xước làm hỏng nền sơn bóng hoặc phạm sang các họa tiết bên cạnh. Với dao hũm, ngoài cách đẩy xúc thẳng lên phía trước, chúng tôi còn vừa đi dao vừa nghiêng mũi lật qua lật lại theo lối cặp kênh, zigzag chữ chi (Z) – cách này vừa xúc nhanh mà lại tạo ra phần chất nền rất độc đáo.
3. Quy trình thể hiện một bức tranh sơn khắc hoàn chỉnh
Muốn làm một bức tranh sơn khắc hoàn chỉnh, bước đầu tiên là phải vẽ một bản vẽ có kích thước bằng chỉnh tấm vóc đã chuẩn bị. Bản phác thảo này phải diễn tả toàn cảnh bằng đường nét thật chi tiết, dứt khoát và phải là đường nét khép kín từ khóm lá, người, vật cho đến cành cây. Không được có nét nào mờ ảo, các mảng nền trống phải được phân bổ thành một bố cục chặt chẽ.
Khi bản vẽ nét đã sẵn sàng, ta đặt lên mặt tấm vóc sơn đã được đánh bóng hoàn chỉnh rồi dùng giấy xoa bột trắng titan để can kẽ tranh xuống nền vóc. Tuy nhiên, trong lúc khắc, tay người thợ tì lên mặt sơn rất dễ làm nhạt phấn, mất nét. Vì vậy, người ta hay dùng gôm a-ra-bịch pha với bột trắng titan, lấy bút lông nhỏ tô lại các nét phấn vừa can, lúc tô cũng là lúc gọt sửa lại cho hình họa thêm đẹp.
Khi bắt tay vào khắc, hãy lót tay bằng một chiếc khăn tay hoặc tờ giấy báo mềm. Luôn để sẵn một cây bút lông mềm bản to bên cạnh để phẩy quét sạch mùn sơn vừa đục ra, không để mùn sơn làm sây sát mặt nền bóng của vóc. Khắc xong xuôi thì đem tranh ra rửa bằng nước sạch, té nước cho trôi hết mùn bụi giắt trong khe kẽ, rồi lau sạch các nét phấn tô bằng gôm còn sót. Thao tác này phải xoa thật nhẹ tay, không kỳ cọ mạnh làm sứt mẻ những chi tiết mỏng manh.
4. Kỹ thuật tô màu và hoàn thiện tác phẩm sơn mài khắc
Sau khi rửa sạch và thấm khô vóc, tranh được chuyển sang khâu tô màu. Họa phẩm có thể dùng bột màu hoặc màu dầu tùy chọn.
Chuẩn bị dụng cụ và vật liệu:
- Dụng cụ: Các loại bút dẹt đủ cỡ; bay nghiền màu (dùng bay xương, mo sừng hay bay sắt đều được); một miếng kính dày làm bảng lót nghiền màu cho mịn; khăn lau mềm có lót một miếng gỗ phẳng hoặc miếng cao su bên trong để lau phần màu loe ra ngoài nền phông.
- Vật liệu: Bột màu (gouache) đóng ống sẵn hoặc màu bột tự nghiền với gôm a-ra-bịch; màu dầu (sơn dầu) đóng ống hoặc màu bột tự nghiền với dầu lanh (dầu gai); dầu hỏa, dầu thông và ét-xăng thông.
Cách thức tô màu chuẩn chỉ:
Đầu tiên, phải tô toàn bộ họa tiết đã khắc bằng một màu trắng đều để làm lớp màu lót nền bên trong. Nước lót trắng này giữ cho các lớp màu sắc bôi chồng lên sau này được tươi tắn, không bị xỉn màu như khi bôi trực tiếp lên nền đục. Để qua ngày hôm sau cho màu nền khô hoàn toàn mới tiến hành lên các màu sắc theo phác thảo. Khi tô, màu có thể liếm tràn lên nền vóc một chút nhưng chỉ trong phạm vi nhỏ thôi cho dễ kiểm soát.
Nếu dùng bột màu để tô họa tiết, ta lấy khăn sạch lót độn một mảnh gỗ nhỏ ở trong, thấm ẩm nước để lau chùi những chỗ màu lem ra nền phông. Lúc lau, đưa gọn tay từ ngoài mép họa tiết vào trong mảng màu. Làm đâu gọn đấy, tránh chùi lung tung làm màu nhòe ra nền phông, vừa mất công chùi mà ma sát nhiều sẽ làm nền sơn bị kém bóng đi.
Nếu dùng màu dầu, người thợ chùi vết lem bằng khăn lau thấm chút dầu hỏa hoặc ét-xăng. Sau đó, dùng một miếng vải sạch và khô để lau lại lần hai. Cuối cùng, dùng chính gan bàn tay xoa tràn lên nền sơn bóng, mặt sơn sẽ lập tức sạch bóng trở lại hoàn toàn.
