Người trong nghề chúng tôi đều hiểu, muốn làm nên lớp sơn bề mặt đanh bóng, trong sâu thì kỹ thuật ngả sơn chín (hay còn gọi là đánh sơn chín) là công đoạn quyết định tất cả. Theo kinh nghiệm lưu truyền bao đời nay, việc chọn nguyên liệu đầu vào đóng vai trò then chốt, và dùng dòng sơn giọi loại 1 có độ dầu từ 70% đến 80% (70° – 80°) để đem ngả sơn chín là tốt hơn cả.
Kỹ thuật chiếng thử giúp phân loại và chọn sơn chuẩn xác trước khi ngả
Nói thì dễ nhưng khi bắt tay vào làm, không ai được phép chủ quan bê nguyên sải nhựa đi đánh ngay. Trước khi ngả sơn chín, bắt buộc người thợ phải thử xem chất sơn đó tốt, xấu ra sao. Chúng tôi lấy một mảnh tre nhỏ, cạo sạch hết lớp tinh bì bên ngoài, rồi khéo léo bôi sơn lên một diện tích vừa vặn 6cm² (cụ thể kích thước là 2cm x 3cm).
Mảnh tre bôi sơn xong được đem đặt ủ dưới lớp chiếu ẩm nước. Sau vài giờ đồng hồ chịu độ ẩm, sơn sẽ tự khô. Lúc này, người thợ đưa lên mắt ngắm nghía: nếu thấy mặt sơn bóng trong thì chứng tỏ là sơn tốt, dùng ngả được, loại sơn đạt chuẩn như vậy gọi là sơn có màu.
Trái lại, nếu thấy mặt sơn bị đục, bóng mờ thì tuyệt đối không thích hợp để dùng, dân làm nghề gọi thẳng là sơn tịt.
Cái lý của thớ sơn là khi sơn già quá, tức là chứa hàm lượng mật dầu nhiều thì rất thường hay bị tịt. Còn nếu gặp loại sơn non quá thì màng sơn lại kém bền. Việc biết cách điều hòa, gia giảm giữa sơn già với sơn non thế nào cho thật thích hợp đòi hỏi người thợ phải hết sức chú ý nhận xét, tự mình rút kinh nghiệm thực tế qua năm tháng thì mới nắm vững được. Đôi khi, chúng tôi phải dùng cả hai loại già và non này pha lẫn vào nhau, gia giảm liều lượng rồi thử đi thử lại nhiều lần trên mảnh tre. Cứ kiên trì như vậy, khi nào nước sơn thử đạt đúng yêu cầu thì mới dám dùng mẻ sơn đó để ngả ra sơn chín. Công đoạn thử sơn tỉ mỉ như vậy, người trong nghề chúng tôi gọi là chiếng thử.
Phân loại hai dòng sơn chín cốt lõi trong nghệ thuật sơn mài truyền thống
Sơn chín sau khi được người thợ đánh kỹ, điều chế đạt chuẩn để làm sơn mài sẽ được phân chia thành hai loại chính. Chúng ta phân biệt hai loại này rõ nhất bằng màu sắc đặc trưng của chúng:
-
-
- Sơn cánh gián: Loại này có màu hung. Khi người thợ quét một nước sơn mỏng lên tấm kính rồi soi qua ánh sáng, sẽ thấy sắc sơn trong vắt, ánh lên tông màu y hệt như màu cánh của con gián vậy.
- Sơn đen (hay còn gọi là sơn then): Dòng sơn này cho ra sắc màu đen lánh, độ sâu màu đằm thắm và độ bóng bẩy tuyệt mỹ. Về cái sắc đen sâu thẳm này, tôi dám khẳng định không một loại véc-ni hay thứ sơn tổng hợp công nghiệp nào ngày nay có thể sánh kịp được với nước sơn then truyền thống.
Đôi lời nhắn nhủ của người thợ cả về mạch nghề sơn mài
Nói cho cùng, cái việc ngả sơn chín này dẫu có chép thành sách, thành công thức rõ ràng đi chăng nữa thì cái cốt lõi vẫn nằm ở sự nhạy cảm của đôi bàn tay và con mắt của người thợ. Nhựa cây thô mộc từ rừng mang về, qua bước chiếng thử khắt khe rồi mới đem đi điều chế, đánh dẻo quánh cho tới khi đạt độ chín muồi.
Mỗi một mẻ sơn được đánh thành công, lên được sắc cánh gián trong vắt hay màu đen then sâu thẳm, ấy là cả một niềm tự hào lớn lao. Nghiêm cẩn trong từng công đoạn nhỏ, từ khâu phân loại nhựa thô cho đến khi thành thục kỹ thuật ngả sơn chín truyền thống, chính là cách mà cánh thợ chúng tôi giữ gìn cái hồn cốt, cái chất lượng đanh thép của những tác phẩm sơn mài Việt Nam lưu truyền mãi về sau.
-
