Người trong nghề chúng tôi vẫn bảo nhau, **kỹ thuật mài đánh bóng sơn mài** chính là công đoạn cuối cùng để hoàn thành một tác phẩm. Khâu này gần như quyết định phần lớn giá trị kỹ thuật và cái hồn của sản phẩm. Cho nên, khi thao tác mài nước sơn quang và đánh bóng, anh em phải cực kỳ thận trọng, lơ là một nhát tay là đổ sông đổ biển hết.
Cách mài nước sơn quang – Luyện tay đá, tay than cho nhụt sắc
Nói về khâu mài, ta phải chọn dùng loại đá màu xanh thật tốt, loại mịn cát nhỏ và tuyệt đối không có gợn sạn. Hoặc giả, anh em có thể dùng than củi thật mịn và mềm như than xoan, than thông. Đá phải chọn loại không sạn, than phải mềm và chín nục. Trước khi dùng, việc sửa đá và than cho thích hợp là tối quan trọng. Cái cạnh viên đá vốn rất sắc, lại hay vỡ ra những mảnh vụn con dễ gây vạch xước trên mặt sơn. Gặp hòn đá sắc cạnh thì phải thuộc đá trước, tức là mài viên đá đó lên một hòn đá mài ráp khác cho cạnh nhụt bớt sắc đi.
Khi mài, chú ý cầm viên đá hoặc thanh than thật chắc tay, đặt mặt phẳng áp sát vào mặt sơn. Tuyệt đối không cầm nghiêng đá vì cạnh đá sắc sẽ kẻ vạch lên nền sơn ngay. Nếu đang đưa đá mà cảm giác như bị giật tay lại, anh em lật ngửa viên đá lên xem; thấy có vết sơn bết chặt vào đá thì chứng tỏ sơn chưa khô kỹ đã đem ra mài rồi. Lúc này phải ngừng tay ngay, đợi thêm vài ngày cho sơn khô kiệt mới tiếp tục mài nốt.
Cái mẹo ở đây là chỉ cầm đá đưa đi đưa lại trong một cự ly ngắn, chừng 7 đến 10cm thôi. Đưa tay dài quá, lỡ vấp phải một hạt sạn thì vết rạch cào sẽ kéo dài và sâu hoắm, nát hết nền sơn. Khi mài cứ nhẹ tay và xoa nước liên tục. Người mài khéo là mài xong mặt phẳng lì, không có một vạch xước và không bị thủng nền. Còn mài vụng tay thì nền sơn bị vạch xước tứ tung, hoặc bị khoét thủng để lộ cả nước sơn thí nằm phía dưới, làm sản phẩm mất giá trị, không đạt kỹ thuật và coi như thành phế phẩm.
Cách đánh bóng – Nghệ thuật nùn than bằng bông nõn và tóc rối
Mài xong nước sơn quang cho thật phẳng và lau sạch hết bụi bặm rồi mới chuyển sang công đoạn đánh bóng. Vật liệu cần thiết ở bộ này gồm có bông nõn, bột than, tóc rối, giẻ lau và nước trong sạch.
Bột than thì người làm nghề chúng tôi chuẩn bị bằng hai cách. Một là đem tán than củi mềm như than xoan, than thông cho thật nhỏ mịn; hoặc dùng than rơm, than cói vò nhỏ ra rồi lấy rây lượt rây lại cho mịn như bột. Cách thứ hai là mài xát thanh than mềm với nước lên mặt hòn đá mài dao nhỏ cát để hứng lấy cái bột mùn than mà dùng, hoặc mài than trên mặt tờ giấy ráp nước cũng được.
Khi đánh bóng, ta lấy miếng bông nõn chấm bột than với chút nước khan khan, xát đi xát lại hoặc xoay tròn thật nhẹ tay trên mặt vóc, khâu này tiếng nghề gọi là nùn để làm mòn biến hết các vết mài của đá và than trước đó. Anh em cũng có thể cuộn một mớ tóc rối với bông, chấm bột than ướt để nùn lên mặt sơn quang cũng rất tốt. Nùn được mươi phút, ta dùng chính lòng bàn tay trần chấm bột than xoa đi xoa lại nhiều lần, xoa thật mạnh tay là mặt sơn bắt đầu lên nước bóng dần.
Cái hay của thớ tóc là nó rất bén, nhưng khi dùng tóc để nùn thì phải nhẹ tay hơn nùn bông. Tóc sắc có thể đánh tan được hết vết mài của đá, nhưng nếu miết mạnh tay quá nó cũng có thể bào mòn và khoét thủng luôn cả nước sơn quang ngoài cùng. Khi xoa tay mà thấy rít rít, tay bị giật lại thì chấm thêm tí bột than để xoa tiếp. Đến khi thấy sơn đã lên độ bóng, ta dùng nước sạch và khăn lau cho sạch hết vết than, lau ráo nước rồi lại dùng tay trần chấm ít bột than mịn hoặc ít bột trắng titan xoa lại một lượt lên mặt sơn, độ bóng lúc này sẽ tăng lên gấp bội. Khi nào soi mặt lên nền sơn thấy rõ mồn một từng nét lông mi, lông mày của mình thì mới đạt yêu cầu.
Kỹ thuật làm cốt bằng vải và giấy bồi sơn mài
Nếu muốn thể hiện những sản phẩm sơn mài có hình dáng nhẹ nhàng, mỏng manh như chiếc hộp nhỏ, bát đĩa hay hình các con giống, người thợ không dùng cốt gỗ dày mà sẽ dùng giấy bản nõn hoặc vải xô để bồi lấy cốt. Quy trình bồi cốt giấy, cốt vải này cũng lắm công phu:
1. Cách bồi cốt giấy
Đầu tiên, ta cần dùng một cái khuôn tiện bằng gỗ hoặc khuôn đắp bằng xi măng theo hình bát, đĩa. Giấy bản nõn được pha thành hình tròn, cắt rộng hơn diện tích bát đĩa độ 2 đến 3cm, rồi bổ giấy theo đường kính đi từ vòng ngoài tới tâm chừng 4 đến 5cm.
Một cốt đĩa bồi thường cần từ 6 đến 10 lớp giấy, nên khi làm mỗi cốt, ta phải pha dư ra 2 lớp (nghĩa là pha sẵn 12 tờ). Trong đó, hai lớp giấy đầu tiên sẽ dùng làm lót để cách ly, không cho cốt giấy bồi sơn bị dính chặt vào khuôn gỗ sau khi xóc.
Ta đặt cốt khuôn gỗ lên bàn, biểu lần lượt hai lớp giấy bản có thấm nước đã pha chút ít gôm a-ra-bích hoặc nước cơm loãng lên trên khuôn. Khi đặt giấy ôm vào thành bát đĩa, các múi giấy cắt sẵn sẽ chuyển hướng chụm vào nhau để tạo thành dáng vòng cung của bát đĩa. Anh em cứ sắp xếp cánh này gối lên cánh khác cho các múi so le nhau. Biểu xong hai lớp giấy với nước hồ thì để cho cốt giấy đó khô thật kỹ.
Hôm sau, mang khuôn đó ra, quét lên lớp giấy biểu hôm trước một nước sơn sống (60°) rồi đặt giấy dán xuống như dán bằng nước hồ. Nếu định dán 8 lớp giấy thì trước tiên hãy dán 4 lớp trước, để khoảng 2 đến 3 ngày cho sơn khô hẳn rồi mới dán tiếp 4 lớp còn lại. Mỗi lớp giấy đều phải quét một lượt sơn. Phải chú ý quét sơn cho thật đều tay; nếu dầy sơn quá sơn sẽ lâu khô và dễ bị ung sơn ở bên trong, còn nếu quét kiệt sơn quá thì lại không đủ liều lượng cho hai tờ giấy bản dính chắc vào nhau. Cầm thép sơn miết cho đều khắp mặt, tránh tuyệt đối để lại các lối phồng bong bóng khí ở giữa hai lớp giấy.
Sau khi dán đến lớp giấy thứ tám, ta rắc một lớp mùn cưa lên trên cho sơn chóng khô. Để vài ba ngày tùy theo thời tiết cho sơn khô kỹ từ trong ra ngoài, sau đó tháo cốt ra khỏi khuôn, gọt sửa mép bát đĩa cho gọn ghẽ, ngay ngắn. Cuối cùng, bóc bỏ lớp giấy biểu bằng nước hồ làm lót cách ly ban đầu đi là xong một cốt giấy bồi, có thể đem sang các khâu sơn bó, sơn hom như thường lệ.
2. Cách bồi cốt vải
Nếu bồi cốt bằng vải, ta chỉ cần dùng khoảng 4 đến 5 lớp vải xô thôi, và vải thì không cần phải xẻ múi như giấy. Sau khi quét mỗi lớp vải một lượt sơn, chỗ vải rộng thừa ra khỏi khuôn phải gò buộc, ốp chặt vào chân cốt khuôn để các lớp vải ôm thật sát vào nhau, tránh bị phồng rộp.
Sau khi đặt lớp vải cuối cùng và quét đều sơn, ta tiến hành rắc mùn cưa đã rây nhỏ lên, rồi dùng bay xương miết thật mạnh cho mùn cưa lọt chặt vào các mắt vải. Có chịu khó miết như vậy thì cốt vải mới khô, rắn đanh và bền chắc được.
Còn nếu muốn bồi hình các con giống, người thợ phải nặn trước hình bằng đất sét, sau đó đổ khuôn ghép bằng xi măng hoặc thạch cao. Dùng chính cái cốt này để bồi cốt giấy con giống bằng hồ bột gạo hoặc bột sắn. Bồi xong chiếc nào là phải bóc khuôn ngay đến đó. Để cốt giấy bồi khô hết nước hồ, đem ra gọt sửa lại cho chuẩn dáng là xong phần cốt. Làm loại cốt bồi hình này phải hạn chế mài nước tối đa, nên người ta thường chỉ áp dụng trong lối làm sơn quang dầu.
