Người trong nghề chúng tôi vẫn thường bảo nhau, làm được tấm vóc cốt sơn đã khó, nhưng đến công đạn mài mới thực sự là cái ngưỡng thử thách tay nghề. Miếng hàng sau khi được trát bó và phơi khô nhìn qua tưởng đã ổn, nhưng kiểu gì cũng còn sót lại những vết lồi lõm của lưỡi bay, vệt hằn của mo vuốt, hay ít nhiều lỗi nền cao thấp, sứt mẻ.
Tại sao kỹ thuật mài bó sơn mài quyết định độ tinh xảo của sản phẩm?
Nói không ngoa, khâu mài bó quyết định phần lớn kỹ thuật thể hiện của một món hàng vóc sơn mài. Tiêu chuẩn khắt khe của một sản phẩm sơn mài đạt chuẩn là nền vóc phải phẳng đều như mặt gương, không được phép có sóng gợn, còn các góc cạnh thì phải nuột nà, vuông thành sắc cạnh.
Chính vì cái đích khó nhằn ấy, nếu sau khi mài xong mà người thợ thấy nước sơn bó vẫn chưa đạt yêu cầu thì phải cương quyết bó sửa lại, rồi lại mang đi mài sửa tiếp. Cứ phải lặp đi lặp lại cho đến khi thấy thật tốt, thật ưng cái bụng thì mới được phép chuyển sang các khâu sơn khác. Làm nghề này, nóng vội là hỏng hết.
Những dụng cụ cốt thiết cần chuẩn bị sẵn
Trước khi ngồi xuống vạt chiếu mài, hòm đồ nghề của anh em thợ phải có đủ các thứ mộc mạc này:
- Đá bọt, hoặc gạch non, đá mài ráp (còn gọi là đá luyện).
- Đá ráp hoặc một miếng gạch xi măng.
- Cát nhỏ.
- Chậu nước sạch.
- Chiếu, thanh gỗ để kê lót bên dưới khi mài.
Cách thực hiện kỹ thuật mài bó sơn mài đúng bộ của thợ cả
Nhiều người tưởng cứ cầm viên đá lên mà chà là xong, nhưng thực tế phải tuân thủ đúng quy trình nghiêm ngặt dưới đây.
1. Sửa viên đá bọt – Việc nhỏ nhưng bỏ qua là hỏng cả tấm vóc
Việc đầu tiên và quan trọng nhất là phải sửa viên đá bọt. Ta chà xát mạnh viên đá bọt lên mặt miếng gạch xi măng hoặc viên đá ráp để tạo ra một mặt phẳng thật chuẩn trên viên đá bọt.
Sau đó, phải căng mắt kiểm tra thật kỹ xem trên mặt đá bọt có bị kén sỏi hay dính đất sạn hay không. Nếu thấy, phải dùng mũi đinh cậy bỏ đi bằng sạch. Cái này mà sơ ý để sót sạn sỏi rắn, khi đặt tay mài, viên sạn sẽ cào vạch, gây sứt sát nghiêm trọng lên mặt sơn bó ngay lập tức.
2. Thao tác mài tay: Ngang dọc nhịp nhàng, bo góc sắc cạnh
Trong suốt quá trình mài, tay kia phải té nước lên mặt sơn liên tục, vừa mài vừa gạt rửa lớp mùn đất mòn thôi ra để tránh tạo sạn bám. Người thợ đưa tay đá bọt đi cho đến khi cảm giác tay đưa thấy trơn tru, không còn bị vấp, nền sơn bó phẳng lỳ, nhẵn nhụi, bay sạch các vết lưỡi bay cũ và không một vạch sướt nào là đạt.
Nói thì dễ vậy chứ khi làm phải cực kỳ cẩn trọng. Mài quá tay một chút là xôi hỏng bỏng không, lớp sơn bó bị thủng và trơ luôn phần nền vải bên dưới ra. Gặp trường hợp trơ vải như vậy, bắt buộc ta phải mang đi trát bó sửa lại những chỗ lỗi đó.
Một điểm lưu ý nằm lòng khi thực hiện kỹ thuật mài bó sơn mài là phải đưa đá theo chiều ngang trước, sau đó mới chuyển sang chiều dọc, cốt làm sao cho lực cán thật đều tay. Hãy lưu ý nhiều vào các góc cạnh, vừa đưa đá vừa điều chỉnh sao cho các góc mòn đều, giữ được độ vuông thành sắc cạnh cho sản phẩm.
Sau cùng, bản thân người thợ ở khâu trước nếu trát bó nuột nà, phẳng đều bao nhiêu thì khi sang khâu mài này, công việc sẽ nhanh chóng, nhẹ nhàng và sản phẩm ra đời sẽ đẹp đẽ bấy nhiêu.
