Làm nghề sơn mài bao nhiêu năm, cái thú vị nhất của người thợ chúng tôi là ngồi bên xưởng, tìm cách gọi màu, gọi chất lên từng tấm vóc. Ngoài việc tô mảng, cẩn vỏ trứng thông thường, kỹ thuật làm nền hoa văn sơn mài chính là nơi người họa sĩ gửi gắm sự sáng tạo độc bản. Từ một nền vóc trơn, thông qua những cách xử lý sơn, nước, hay thậm chí là lửa, ta có thể tạo ra những hiệu ứng vân hoa vô cùng kỳ ảo.
1. Kỹ thuật làm nền hoa văn lấm tấm nhiều màu hoặc hoa lá
Để tạo ra những họa tiết lấm tấm tự nhiên, tôi thường lấy một thanh tre tươi, đập dập một đầu cho các thớ tre tơi ra như đầu một cây bút cùn. Cầm cây bút tre ấy, chấm vào chén sơn chín đặc sánh đã pha thêm bột màu son, một tí vôi hoặc đất phù sa, rồi lựa tay in rải rác thưa mau lên nền vóc. Nếu muốn nền bắt sáng hơn, người thợ có thể rắc thêm ít vỏ trai vụn lên trên.
Đợi cho lớp sơn in họa tiết ấy được ủ khô kỹ, ta tiến hành các bước tiếp theo:
- Lối thếp bạc vụn: Dùng sơn sống quét trùm lên toàn bộ chỗ vừa chấm sơn rồi rắc bạc vụn lên.
- Lối thếp bạc lá: Sử dụng sơn cánh gián (sơn nhựa) quét mỏng trùm lên một nước, lấy giấy thấm cho kiệt sơn rồi đặt lá bạc thếp vào ngay.
Khi nước bạc đã khô, quét phủ một lượt sơn cánh gián mỏng để giữ chắc nước bạc. Sau đó, đợi sơn khô thì phủ thêm một nước sơn khác dày mình hơn. Đợi dăm ba ngày cho sơn khô kiệt từ trong ra ngoài mới đem ra mài nước và đánh bóng.
Mẹo của thợ già: Nếu mài nước đầu tiên thấy mặt sơn chưa phẳng đều, còn lấm tấm các nốt lõm, người thợ cần phủ bổ sung một nước sơn cánh gián nữa. Chờ khô rồi lại mài tiếp cho đến khi mặt sơn phẳng lì, đồng tang với họa tiết.
Nếu muốn nền hoa văn có sắc xanh sắc đỏ, ta có thể nhuộm màu lên nền bạc thếp trước khi phủ lớp sơn cánh gián thứ hai. Riêng về họa tiết hoa lá, ngoài dùng bút tre, tôi còn hay bổ đôi quả chanh cốm, vắt kiệt nước để lấy phần múi tạo hình như bánh xe để in, hoặc tự khắc các hình hoa lá lên miếng cao su để làm con dấu in nền.
2. Kỹ thuật làm nền vân sóng của sơn nhăn
Cái hay của sơn mài là tận dụng được đặc tính co rút của chất sơn để tạo vân sóng. Tôi dùng sơn cánh gián nguyên chất không pha nhựa, quét một lớp khá đặm lên vóc. Đem đặt vào buồng ủ thật ẩm để lớp mặt ngoài chóng se.
Khi sờ tay thấy sơn đã se mặt, không dính nhiều ra tay nữa, tôi đem vóc ra và té ét-xăng lên bề mặt. Lúc này, lớp sơn bên ngoài đã se nhưng bên trong vẫn còn bùng nhùng chưa đông đặc; gặp ét-xăng bay hơi cực nhanh khiến lớp bì ngoài co rút đột ngột, nhăn nhúm lại toàn bộ.
Sau khi tạo nhăn, phải ủ vóc thật kỹ trong buồng ẩm từ 5 đến 7 ngày cho sơn khô hẳn từ trong ra ngoài. Trên mặt lớp sơn nhăn cuộn sóng này, người thợ tùy ý thếp bạc hoặc quét sơn đỏ, xanh theo ý đồ dáng tranh. Cuối cùng, phủ một nước sơn cánh gián mỏng, đợi khô rồi mài đánh bóng. Nền sơn này khi mài ra sẽ nổi vân cuộn trông rất vui mắt. Thường một nước sơn cánh gián chưa đủ làm phẳng hết các nếp nhăn, tôi phải sơn thêm lớp nữa rồi mới mài bóng hoàn thiện để tôn lên các vần hoa nhẵn nhụi, bóng bẩy.
3. Kỹ thuật tạo nền men rạn
Muốn làm nền men rạn giống như gốm cổ, tôi cũng dùng sơn cánh gián không pha nhựa quét một lớp vừa độ, không được quét dày mình như khi làm sơn nhăn. Đặt vào buồng ủ ẩm cho mau se. Vài giờ sau, sờ nhẹ vào góc cạnh thấy sơn dấp dính là thời điểm thích hợp để đem ra xử lý.
Quy trình tạo rạn bằng lòng trắng trứng thực hiện như sau:
- Đánh bông lòng trắng trứng gà hoặc trứng vịt từ trước.
- Dùng bút lông mềm, bản to quét lòng trắng trứng lên mặt sơn còn dấp dính. Nhớ quét đều tay theo một chiều, tuyệt đối không đưa bút lung tung.
- Làm thật nhanh tay rồi đem hong ngay ra trước gió quạt để lòng trắng trứng khô thật nhanh.
Lòng trắng trứng khô nhanh sẽ co mạnh và nứt nẻ, kéo theo lớp sơn còn ẩm ướt bên dưới phải rạn nứt, nhăn nheo theo từng miếng. Sau đó, lại đặt vóc vào buồng ủ cho lớp sơn dưới khô hẳn. Khi đã khô, đem rửa sạch lớp lòng trắng trứng bằng nước sạch, dùng bông nõn xoa nhẹ tay trên mặt sơn để tránh sây sát, rồi thấm khô, đem ủ tiếp cho khô hẳn mới mài nhẹ và đánh bóng.
Lưu ý về màu sắc nền rạn: Nếu muốn các vết rạn có màu sáng của bạc, của nhũ hay màu đỏ của son, thì sau khi sơn khô không được mài ngay. Ta quét một nước cánh gián thật mỏng để thếp bạc, nhũ hoặc son lên. Ủ khô rồi bắt buộc phải phủ thêm một nước cánh gián mỏng nữa bảo vệ rồi mới mài nhẹ, đánh bóng. Giữa các nước sơn phải ủ khô kỹ, nếu không lớp sơn sau sẽ làm tẩy nhòe lớp sơn trước.
4. Kỹ thuật làm nền rải rác các hình vòng tròn (Hình bọt nước)
Nói thì dễ nhưng khi làm nền bọt nước đòi hỏi người thợ phải rất khéo léo. Khi quét sơn nền xong và sơn còn đang ướt, tôi dùng một ống nhỏ giọt (loại ống thuốc đau mắt cũ) bơm trực tiếp xuống mặt sơn từng giọt nước to nhỏ, thưa mau theo ý đồ bố cục.
Trong buồng ủ, những giọt nước nặng sẽ đè lên mặt sơn, nén sơn xuống và dạt mỏng ra, tạo thành các hình tròn lõm ở giữa với phần ve bờ xung quanh gờ cao lên đôi chút. Đến khi mặt sơn nền đã khô hoàn toàn, ta phẩy vứt bỏ các giọt nước đi. Sơn ở các vết tròn bọt nước do bị nước che nên chưa khô, ta lại tiếp tục đặt ủ cho khô toàn bộ nền vóc.
Khi nền đã khô ráo hoàn toàn, ta có thể tiến hành thếp bạc, nhuộm xanh đỏ tùy ý lên nền bạc rồi phủ sơn quang ra ngoài. Cuối cùng, phủ sơn cánh gián ngoài cùng, ủ khô rồi mài đánh bóng để hiện lên những hình vòng tròn đồng tâm óng ánh.
5. Kỹ thuật làm nền lấm tấm các hạt màu ngũ sắc
Cái nền này đòi hỏi người thợ phải có sự chuẩn bị từ trước. Những lúc thử màu hoặc vẽ tranh còn thừa sơn, tôi không bao giờ bỏ phí mà chuẩn bị sẵn vài tấm kính sạch. Quét mỏng các lớp sơn thừa đó lên kính rồi đem ủ khô. Cứ mỗi lần thừa màu khác nhau – xanh, đỏ, be, nâu, hồng – tôi lại quét chồng chất lên nhau tạo thành một lớp sơn tương đối dày.
Khi lớp sơn trên kính đã khô kỹ, tôi dùng dao trổ tì thước kẻ rạch một loạt đường ngang, rồi rạch tiếp các đường dọc vuông góc hoặc rạch chéo lung tung. Dùng mũi dao sắc cạo, bẩy các mảnh sơn đó ra khỏi tấm kính, ta sẽ thu được các hạt màu đủ hình kỷ hà, đủ sắc độ rất phong phú.
Khi làm tranh, trên một nền sơn đen đang ướt chẳng hạn, tôi rắc và dính các mảnh hạt màu ngũ sắc này lên. Nền sơn sẽ hiện lên những hạt cườm màu lấm tấm đa dạng kích thước trên nền đen bóng rất vui mắt. Rắc xong, nhớ ủ cho hạt màu bám chắc vào sơn, rồi quét phủ trùm một lớp sơn đen lên toàn bộ trước khi đem mài nước và đánh bóng hoàn thiện.
6. Kỹ thuật làm nền họa tiết đen mờ trên nền đen bóng loáng
Để tạo sự tương phản sang trọng giữa đen mờ và đen bóng, trước hết tấm vóc nền sơn đen phải được mài phẳng và đánh bóng hoàn chỉnh.
Có hai cách xử lý tại xưởng:
- Cách 1 (Dùng gôm a-ra-bích): Pha gôm a-ra-bích với một ít bột trắng ti-tan rồi dùng bút vẽ họa tiết lên nền đen bóng. Vẽ xong, hơ ngay bức vóc lên ngọn lửa đèn dầu hỏa. Sức nóng của lửa làm gôm đang ướt khô nhanh, tác động trực tiếp vào nền sơn bóng bên dưới. Sau đó, đem rửa sạch lớp gôm và lau sạch muội đèn dầu đi, họa tiết đen mờ tịt sẽ hiện ra trên nền bóng loáng.*Mẹo nhỏ: Vì nét vẽ trên nền bóng dễ bị co chụm, khó ăn sơn, nên trước khi đặt bút vẽ, tôi thường xoa đều một ít bột đất (đất thó hoặc đất phù sa) lên nền vóc để hãm sơn.
- Cách 2 (Dùng bột than): Lấy sơn cánh gián pha ít dầu hỏa cho loãng vừa độ để dễ đi nét, dùng bút vẽ họa tiết lên nền vóc. Vẽ xong, lấy giấy thấm bớt cho đều sơn rồi rắc bột than đã rây thật mịn lên trên. Chỗ sơn bám bột than sau khi đem ủ khô kiệt sẽ cho ra màu đen mờ tịt hoàn hảo trên nền bóng.
