Cái hay của lối can sáp này là nét in ra rõ ràng, trơn tru, trong quá trình thể hiện màu sắc tiếp theo hoàn toàn không lo bị nhòe hay bị xóa mất — điều mà những ai dùng giấy phấn thường xuyên vấp phải.
1. Quy trình chuẩn bị và khắc khuôn giấy sáp tại xưởng
Để tạo được cái khuôn in chuẩn, bước đầu tiên tôi đặt bản vẽ mẫu bằng giấy can lên trên một tờ giấy sáp. Toàn bộ tập giấy này phải được lót cẩn thận ở dưới bằng một miếng kính phẳng hoặc một tấm vóc sơn mài mộc.
Nói thì dễ nhưng khi cầm cây bút đanh nhọn (loại chuyên dùng viết giấy sáp) để chép lại các nét vẽ chi tiết, cái tay người thợ phải lựa sao cho hơi nặng một chút. Ấn đầu đanh mạnh qua lớp giấy can, làm sao cho nó vừa chớm vạch thủng các đường nét vẽ xuống tờ giấy sáp bên dưới.
Sau khi đi xong lượt đầu, ta nhấc tờ giấy sáp đã có hình vẽ ra. Đặt tờ giấy sáp này lên một tấm gang chuyên dụng dùng viết xtăng-xin. Nếu ở xưởng không có sẵn tấm gang, anh em cứ lấy một tờ giấy ráp nước, lật mặt ráp ngửa lên trên rồi lót dưới cùng bằng tấm kính hoặc tấm vóc sơn. Bây giờ, ta dùng bút đanh tô đậm lại toàn bộ các đường nét vừa can xong. Lớp ráp của giấy ráp sẽ hỗ trợ giúp các nét vạch trên nền sáp bị châm thủng đều đặn, thông suốt.
2. Kỹ thuật bôi sơn và in nét can bằng giấy sáp lên tấm vóc
Khi đã có khuôn sáp thủng nét hoàn chỉnh, ta tiến hành pha chế mực in. Tôi dùng sơn cánh gián đem nhào đều với bột trắng ti-tan để tạo thành một hỗn hợp sơn trắng có độ đặc vừa phải. Tiếp theo, chuẩn bị một tờ giấy bóng khác được cắt hơi rộng hơn tờ giấy sáp một chút, bôi đều một lớp sơn trắng này lên mặt giấy bóng.
Quy trình vào khuôn và ráp in được thực hiện theo các bước sau:
- Ốp mặt sơn trắng vừa quét vào mặt trên của tờ bản vẽ xtăng-xin (giấy sáp).
- Gập các phần viền giấy bóng thừa bên cạnh biên lại thật khéo, cốt để sơn không bị tiết hay tràn ra ngoài mép cạnh trong lúc xoa.
- Đặt lót một tờ giấy báo lên trên, úp mặt giấy sáp có ốp tờ giấy bóng bôi sơn xuống. Dùng bàn tay xoa nhẹ nhàng cho giấy sáp bắt dính sơn thật đều, nhớ làm phẳng tay để tránh cho giấy sáp bị nhăn nhúm.
Trước khi đem in thật, tôi thường nhấc toàn bộ tập khuôn ấy lên để in thử trước trên một tấm vóc phụ xem sơn thôi ra có đều và đủ nét hay không. Khi thấy màng sơn lọt qua đều đặn rồi, mới tiến hành in thật lên các tấm vóc sản phẩm.
Mẹo nhỏ nhà nghề: Nhớ phải lau thật sạch bụi bặm trên bề mặt tấm vóc trước khi đặt giấy sáp xuống. Khi đặt khuôn lên vóc, ta cầm một nắm bông hoặc giẻ vải mềm xoa đều lên mặt từng tờ giấy bóng chứa sơn. Tay xát đi xát lại với một lực vừa độ, cốt để sơn lọt qua các nét khắc thủng trên giấy sáp và dính hình xuống mặt vóc. Nét in ra bắt buộc phải rõ, đầy đủ và tuyệt đối không được đứt đoạn.
Mỗi lượt sơn bôi lên tờ giấy bóng như vậy giúp xưởng chúng tôi in liên tục được từ 50 đến 60 bản vóc. Khi thấy sơn chứa trong giấy bóng đã cạn, ta nhẹ tay bóc mở tờ giấy bóng rời khỏi bản giấy sáp, bôi bổ sung sơn lần thứ hai rồi lại ốp vào in tiếp. Cái giống giấy sáp này nếu biết khéo dùng, nâng niu nhẹ tay khi bóc thì một tờ khuôn có thể giữ gìn và sao ra được tới 300 bản in mà không rách.
3. Lối can nét đơn giản áp dụng cho số lượng ít (Vài chục bản)
Trong trường hợp đơn hàng nhỏ, chỉ cần sao bản in ra khoảng vài chục bản, người thợ chúng tôi không nhất thiết phải lách cách chuẩn bị giấy sáp làm gì cho tốn công. Ta có thể dùng ngay bản vẽ giấy can theo cách mộc mạc sau:
Tôi pha bột trắng ti-tan với nước lã sạch, tuyệt đối không cho thêm gôm a-ra-bích. Đặt ngửa mặt trái của bản vẽ giấy can lên mặt bàn, lấy cây bút lông nhỏ ngòi chấm nước phấn trắng này rồi tô đậm lại theo các hình chi tiết mẫu. Để ngoài trời vài phút cho các nét phấn trắng khô hẳn.
Khi nét đã khô, ta dùng luôn bản giấy vẽ can đó để in chuyển xuống tấm vóc. Đặt bản vẽ lên, lật mặt trái có nét phấn trắng ốp sát vào mặt vóc sơn mài. Lót thêm trên mặt tờ tranh mẫu một mảnh giấy để bảo vệ, rồi cầm nắm bông nõn xoa thật mạnh, thật đều khắp. Nét tô đậm bằng phấn trắng gặp lực xoa sẽ tự động in hằn dấu vết rõ ràng xuống nền vóc sơn.
4. Kỹ thuật in giấy sáp bằng nhũ muối khô
Còn một cách in giấy sáp nữa cũng cực kỳ đơn giản, thường được anh em dùng khi can vẽ trong hàng sơn quang dầu. Ta đặt tờ giấy sáp đã được vẽ và khắc thủng rõ hình lên nền vóc sơn. Thay vì dùng sơn trắng, ta lấy nhũ muối khô xát đều lên bề mặt bản vẽ trên giấy sáp. Hạt nhũ muối mịn sẽ tự động lọt qua các lỗ khắc thủng, in nguyên vẹn hình họa tiết xuống nền vóc.
Cách sao hình lối này vừa nhanh, vừa gọn nét, lại sạch sẽ. Giấy sáp sau khi làm xong nếu biết lau chùi bảo quản kỹ ở nơi khô ráo thì dùng được lâu lắm, in hàng mấy trăm bản cũng không lo hỏng khuôn.
Lưu ý từ kinh nghiệm thực tế: Nếu gặp phải những nền vóc sơn mài đã được mài quá bóng nhẵn, bột nhũ muối xát xuống sẽ khó bắt, nét in ra bị mờ hoặc không rõ. Lúc này, người thợ cần khôn khéo lau trước lên nền vóc một lượt sơn loãng thật mỏng để tạo một lớp chân nền dấp dính, giúp hạt nhũ dễ dàng bắt dính chặt vào vóc.
