Kỹ thuật đánh bóng sơn mài truyền thống từ xưởng nghệ nhân

1. Kỹ thuật đánh bóng bằng bột trắng ti-tan

Nhiều khi bức tranh hoặc cái lọ sau khi đã đánh bằng than xoan nhìn khá ổn rồi, nhưng nếu muốn tăng độ bóng lên một bậc nữa thì người thợ sẽ dùng đến bột trắng ti-tan. Cách làm mộc mạc lắm, ta lấy một nhúm bông nõn chấm vào bột ti-tan rồi vỗ rải rác ít bột lên mặt sơn.

Tiếp theo, ta dùng gan bàn tay xoa từ từ cho bột dàn đều ra. Sơn gặp hơi ấm của tay sẽ dính bột vào lòng bàn tay. Lúc đầu nhớ xoa nhẹ nhàng thôi để bột không bị vón cục, tránh làm xước mặt sơn. Dần dần khi thấy tay bắt đầu bám mịn, ta mới xoa mạnh tay hơn. Trong lúc làm, nếu thấy rít tay quá thì cứ rắc thêm ít bột vào, còn nếu lỡ tay cho nhiều bột quá thì phủi bớt đi.

Có một cách khác mà anh em thợ cũng hay làm là hòa một ít bột ti-tan vào nước lã sạch, phết một lượt mỏng lên khắp mặt tranh. Chờ cho nước khô đi, ta lại dùng gan bàn tay khô xoa bóng, cọ sạch hết lớp bột cho đến khi mặt sơn lên nước bóng đẹp là xong.

2. Kỹ thuật đánh bóng bằng cách toát sơn cánh gián

Khi muốn toàn bộ tác phẩm có độ bóng sâu màu và đều khắp, không bị hiện tượng bóng lỏi (chỗ bóng nhiều, chỗ bóng kém do các mảng chất liệu như bạc thếp, vỏ trứng, bột màu dính sơn mài khác nhau), người trong nghề chúng tôi thường chọn lối toát lên một nước sơn cánh gián rất mỏng sau khi đã mài than xong. Nước sơn này phải kén loại sơn thật tốt, vàng cái và thật màu.

Chuẩn bị đồ nghề tại xưởng:

• Sơn cánh gián loại tốt (nếu thấy đặc quá thì pha thêm tí dầu hỏa cho loãng vừa độ).
• Một miếng vải sạch chuyên dùng làm khăn lau tay.
• Một đĩa dầu hỏa nhỏ.
• Một cây thép sơn loại lông cứng.

Quy trình thực hiện:

Trước khi đặt bút toát sơn, phải lau thật sạch bụi bặm dính trên mặt tranh. Dùng cây thép sơn day một chút sơn lên mặt tranh trên một diện tích nhỏ, chừng cỡ 20cm² thôi, đừng tham làm rộng quá. Tiếp đó, lấy khăn vải có tẩm ít dầu hỏa lau thật sạch gan bàn tay của mình, rồi đánh mạnh gan bàn tay lên chỗ vừa bôi sơn.

Người thợ phải nhớ đánh tay theo một chiều nhất định, đi từ chỗ có sơn chạy dài ra chỗ chưa có sơn. Làm vậy để sơn được dàn rộng ra, phần sơn khô bám ngược vào gan bàn tay tạo độ rít. Khi thấy sơn bết lại nhiều, tay đưa đi không còn trơn nữa mà có cảm giác bị giật lại, ta lập tức lấy khăn sạch thấm dầu hỏa lau sạch lớp sơn dính ở tay đi. Chuyển sang một cái khăn sạch khác lau tay lại lần nữa cho sạch hẳn vết dầu hỏa, rồi lại ghè tay vào đánh tiếp.

Đánh cho đến khi tay cọ vào mặt sơn kêu lên tiếng “kin kít”, ghé mắt nhìn nghiêng thấy mặt tranh bóng láng đều, không còn một vết sơn cộm hay bị xô lệch là đạt. Xong khu vực này thì gối cuốn chiếu sang khu vực khác ngay giáp liền đó. Khi đã toát xong toàn bộ bức tranh, ta đem đặt vào buồng ủ cho khô đanh lại. Sau hai đến ba ngày sơn khô hẳn, ta đem ra lấy tay xoa với một ít bột than mịn để đánh bóng lại, nếu chấm thêm tí bột trắng ti-tan để xoa thì mặt sơn lại càng hay.

3. Kỹ thuật đánh bóng cổ truyền bằng sơn sống kết hợp bột đất và bột lộc giác

Nói về độ cầu kỳ và mất công sức nhất thì không lối nào qua được cách này. Phương pháp này chỉ áp dụng riêng khi làm các sản phẩm mỹ nghệ cao cấp. Để chơi được lối này, nước sơn quang mài đánh bóng trước đó bắt buộc phải là loại sơn chín nguyên chất, không được pha chế thêm nhựa thông hay dầu trẩu.

Nguyên liệu cần có:

• Sơn sống: Phải chọn loại sơn giọi nhất, đạt độ 70° đến 75°.
• Bột lộc giác: Đây chính là bã sừng hươu được đốt cháy trong lò lửa thành than trắng và bở, sau đó đem giã nhỏ rồi rây qua vải phin thật kỹ để lấy lớp phấn mịn như cám.
• Bột đất sét trắng: Đất sét trắng đem lọc kỹ trong nước sạch, thúc qua lụa hoặc vải phin nõn. Để lắng vài ngày rồi gạn nước trong đi, hớt lấy lớp đất mịn bên trên đem hong ra mẹt phơi. Khi đất se lại thì nắm thành từng bánh phơi cho khô kiệt. Lúc dùng đến đâu, lấy dao sắc cạo mòn bánh đất ra thành bột mịn đến đấy.
• Dầu sỏ hoặc dầu lạc sạch.

Các bước đánh bóng nhà nghề:

Đầu tiên, phải mài mặt sơn quang cho thật kỹ bằng than xoan hoặc than thông, tay mài phải khéo để tuyệt đối không để lại vết vạch xước. Sau đó, bước vào đợt đánh bóng đầu tiên bằng cách dùng nùn tóc rối cuộn với bông ẩm nước chấm bột than xoa như thông thường.

Xong xuôi, lấy khăn sạch chấm vào dầu sỏ và bột đất sét trắng xoa kỹ một lượt đều khắp lên mặt sơn cho láng đều. Đặt khăn xuống, dùng gan bàn tay trần đánh thẳng lên mặt sơn cho sạch hết dầu và đất. Lúc này nhìn nghiêng sẽ thấy mặt sơn đã láng bóng thêm một nước.

Kế tiếp, lấy miếng bông nõn chấm một ít sơn giọi nhất (loại 70°, 75°) xoa đều và thật mỏng lên mặt tranh. Nhìn nghiêng thấy mặt sơn sống còn đậm nhiều thì lấy miếng bông sạch lau chùi bớt đi, lau đến khi chỉ còn lại một màng sơn mỏng như sương dính trên mặt vóc. Làm xong, đặt sản phẩm vào buồng ẩm để ủ cho sơn khô đanh.

Hôm sau, khi sơn đã khô, ta dùng dầu sở hoặc dầu lạc nùn một lớp mỏng lên mặt sơn. Nùn xong, lấy ngón tay chấm vào bột lộc giác (chú ý lấy thật ít bột thôi) đánh trực tiếp lên mặt sơn đã nùn dầu. Cứ đánh tay liên tục một lúc, ghé mắt nhìn nghiêng thấy màng sơn sống không còn vết ám mờ nữa, mặt sơn lên độ bóng đều và trong vắt là coi như hoàn thành.

Bí quyết của nghệ nhân lão thành: Nếu gặp món đồ yêu cầu kỹ thuật cao hơn, muốn mặt sơn đạt độ bóng sâu hoắm như gương, ta lại lấy sơn giọi nùn thêm lần thứ hai. Lại đem ủ khô, rồi hôm sau tiếp tục các thao tác nùn dầu, đánh bột lộc giác y như trên. Có những món bảo vật chúng tôi phải đánh tiếp sơn sống tới ba, bốn lượt. Càng kiên trì làm nhiều lần, mặt sơn càng bóng tua, sâu hoắm và tuyệt đẹp.