Đối với các mặt hàng mỹ nghệ loại nhỏ như hộp thuốc lá cỡ 10cm x 8cm, hộp vuông cỡ 8cm x 8cm, hay hộp tròn hình ống đường kính 6cm, người trong nghề chúng tôi có thể không dùng cốt bằng gỗ dán hoặc bằng gỗ tiện, mà thay bằng cách làm bằng giấy các-tông bồi hồ bột. Cái hay của **kỹ thuật bồi cốt giấy sơn mài** này là quy trình công nghệ làm vóc sơn tuy có thay đổi đôi chút nhưng vẫn bảo đảm chất lượng mặt hàng, lại có ưu điểm vượt trội là cốt giấy tránh được hoàn toàn việc mối mọt, chẳng sợ bị cong vênh do thời tiết gây nên.
Chuẩn bị nguyên liệu và dụng cụ bồi cốt giấy các-tông
Nói thì dễ chứ khi bắt tay vào việc, anh em phải gom đủ những món này trong hòm đồ:
- Vật liệu cần thiết: Giấy bìa các-tông loại dày từ 0,5 đến 1mm; bột sắn hoặc bột khoai tây để nấu hồ; cồn dán gỗ; dầu lanh hoặc dầu trẩu; và một ít dầu hỏa.
- Dụng cụ nhà nghề: Bút dẹt dùng phết hồ; xoong nhôm dùng nấu hồ; bát, chậu đựng hồ và đựng dầu; bình thủy tinh loại rộng miệng để đựng dầu; bàn ép (kiểu bàn ép sổ sách của thợ đóng sách); bàn lưỡi cưa tròn dùng gọt sửa tiện cốt giấy; cuối cùng là một chiếc thùng hai vỏ để nấu cách thủy.
Năm bước trong quy trình kỹ thuật bồi cốt giấy sơn mài chuẩn nghệ nhân
Để tạo ra một chiếc cốt giấy các-tông bồi hồ đạt chuẩn đanh chắc, quy trình công nghệ phải trải qua đúng 5 khâu nối tiếp nhau:
Bước 1: Bồi hồ làm khuôn cốt giấy
Đầu tiên là khâu nấu hồ. Ta lấy 0,50 lít nước nấu với 50gr bột sắn hoặc bột khoai tây. Hồ này nấu loãng thôi, tựa như kiểu ta biểu giấy bản vậy. Anh em nhớ cho bột hòa tan trước vào một ít nước lạnh. Trong lúc đó thì đun nước, khi nước nóng già thì mới trút bột lỏng vào, vừa trút vừa quấy đều tay cho chín kỹ. Hồ chín rồi thì trút ra bát, tiếp tục quấy cho nguội dần. Ta có thể pha thêm một ít phoóc-môn (formol) để giữ cho hồ không bị vữa hay thối. Kinh nghiệm của tôi là dùng đến đâu nấu hồ đến đấy, không nên nấu sẵn nhiều, bồi không hết để lâu hồ sẽ bị hỏng.
Tiếp đến là cách dán và nén ép cốt bồi. Ta pha giấy các-tông dày 1mm ra từng băng, bản to bằng đúng chiều cao của hộp. Ví dụ: mẫu hộp thuốc lá kiểu hộp lồng định chiều cao là 4cm thì băng giấy làm nắp nên cắt bản rộng 3,6cm, còn thành của đáy hộp là 3cm. Chiều ngang của các băng giấy (tức là chiều 3,6cm và 3cm) phải xẻ cạnh mép vát theo thớ giấy. Làm vậy để khi dán nối mép, tờ giấy trùm đè lên nhau thì chỗ can nối đó sẽ chín mép, không bị cộm nổi sống lên.
Ta dán từ 3 đến 4 lớp bìa như vậy sẽ tạo thành bề dày của cốt hộp từ 3 đến 4mm. Trong trường hợp chỉ có giấy các-tông mỏng loại 0,5mm, anh em phải bồi đôi trước hai băng giấy vào nhau, đem ép rồi để hong khô thành tờ các-tông dày 1mm rồi hãy dùng bồi lên khuôn.
Dùng các băng giấy đó dán bao quanh thành khuôn sát theo hình của bề cao hộp, để trống hai mặt nắp và đáy. Dán bao quanh xong, đặt khuôn vào bàn ép, vặn trục cho ván ép đè nặng xuống để các lớp giấy dán dính chặt vào nhau. Như vậy là ta ép được hai thành hộp rồi, sau đó mở ép chuyển sang ép tiếp hai thành nữa. Ép xong xuôi, tháo khuôn sắt ra, để cốt giấy mới bồi hong gió cho khô tự nhiên trong vòng 2 hoặc 3 ngày.
Bước 2: Ngâm dầu
Ta lấy dầu lanh hoặc dầu trẩu pha thêm 20% dầu hỏa, quấy đều rồi trút vào một chậu sành hoặc bình thủy tinh rộng miệng. Đem cốt giấy ép đã khô hồ ngâm ngập vào bình dầu nói trên trong suốt 24 giờ để cốt giấy được ngấm dầu thật kỹ vào tận lõi. Đoạn vớt các-tông cốt ra để cho ráo hết dầu đi.
Bước 3: Đun hấp cách thủy
Ta dùng thùng tôn hai vỏ để tiến hành nấu hấp cách thủy cho dầu chín và khô đặc lại. Đun liên tục trong một giờ; khi thấy dầu được tẩm trong lõi cốt giấy nóng sôi lăn tăn tiết chảy ra ngoài là được. Đem cốt đó ra hong phơi trong phòng độ chừng một ngày, rồi tiếp tục cho vào lò sấy khô thêm từ 7 đến 10 giờ với nhiệt độ ổn định ở 70°C.
Bước 4: Gọt sửa cốt giấy
Cốt hấp dầu sau khi đã khô kỹ thì đem ra gọt sửa cho vuông thành sắc cạnh. Lúc này, ta pha cắt sẵn các miếng cốt bìa để làm nắp và đáy hộp. Anh em nhớ là các miếng các-tông làm đáy và nắp này cũng phải trải qua đủ các khâu bồi hồ, ngâm dầu và nấu hấp cách thủy như phần thành hộp vậy.
Đem cốt thô vào bàn tiện để gọt rũa tùy ý mình, tạo cho cốt hộp có hình dáng mong muốn. Gọt sửa xong xuôi, dùng giấy ráp mài cho thật kỹ, mịn mặt rồi tiến hành dán miếng nắp và đáy vào thành hộp bằng cồn dán gỗ. Đến đây là coi như hoàn thành khâu làm cốt hộp thô.
Quy trình làm sơn trên nền cốt vóc giấy các-tông
Cốt giấy làm xong trông đã thấy đẹp nuột nà và chắc chắn rồi. Khi chuyển sang khâu làm sơn, cái hay là ta không nhất thiết phải tuân theo quy trình công nghệ gò bó như khi làm với cốt bằng gỗ. Quy trình có thể cải tiến như sau mà vẫn bảo đảm được chất lượng hoàn hảo:
- Hom đất: Có thể thay thế đất phù sa bằng bột đá khai thác ở Vĩnh Phúc (loại bột đô-lô-mít). Dùng loại này rất đanh mặt, cứng mặt sơn và ít bị ngót. Khi sơn hom đã khô thì đem mài đá gan gà với nước cho phẳng.
- Sơn lót: Lót một lớp sơn sống (loại sơn giọi nhì). Chờ sơn khô, ta mài qua bằng giấy ráp khô cho gây bụi mấu.
- Sơn thí: Sơn thí một lớp sơn chín. Đợi khô rồi mài nước là có thể vào phần vẽ họa tiết được rồi.
Nói chung, đây là một thể nghiệm thay thế cốt gỗ rất giá trị. Làm loại cốt này vẫn thuộc dòng hàng đề cao, làm kỹ, nhưng qua kỹ thuật bồi cốt này, ta lại tăng được chất lượng của cốt mộc, tăng độ bền của chất liệu, đồng thời giúp cho việc tạo dáng sản phẩm được phong phú hơn nhiều.
Tóm tắt toàn bộ phần cốt vóc sơn mài truyền thống
Để anh em dễ hình dung, quá trình thể hiện một tấm vóc nền bằng sơn mài, đi từ cốt mộc thô cho đến nước sơn chín cuối cùng để hoàn thành vóc rồi chuyển sang khâu tô vẽ, phải trải qua chuỗi công phu tỉ mỉ theo đúng thứ tự thao tác như sau:
- Gắn gỗ, sửa những lỗi của mộc. Cốt mộc làm càng cẩn thận chu đáo bao nhiêu thì các khâu làm sơn càng đỡ vất vả và bảo đảm kỹ thuật bấy nhiêu.
- Bọc vải hoặc bọc giấy bản.
- Bó sơn đất, hoặc tiến hành làm sơn hom ngay.
- Mài nước lớp sơn bó và sơn hom kể trên.
- Sơn lót hai nước sơn sống, hoặc sơn hom một nước sơn có pha đất.
- Mài nước lớp sơn lót hoặc nước sơn hom đó.
- Lót tiếp một nước sơn sống lên trên nước sơn hom.
- Mài nước nước sơn lót ấy.
- Sơn thí một hoặc hai, ba nước sơn chín.
- Sau mỗi nước sơn thí đều phải lôi ra mài nước cho phẳng.
Làm đến đây là xong tấm vóc để có thể sử dụng vào việc vẽ họa tiết. Nếu tấm vóc này không dùng làm nền để vẽ màu mà muốn dùng độ bóng trơn không thôi, ta cần phải vào thêm nước sơn quang. Sau đó sẽ mài kỹ để đánh bóng hoàn chỉnh (thường áp dụng vào mặt bàn, tủ, thành hộp…). Cuối cùng là mài nước sơn quang trên và nùn đánh bóng để hoàn thành sản phẩm.
Hướng đi mới: Đưa cơ giới và cải tiến chất liệu vào ngành sơn mài
Nhìn lại các phần việc kể trên, người trong nghề chúng tôi đều thấm thía rằng làm một nền vóc sơn mài từ mộc đến nước sơn thí cuối cùng đòi hỏi quá nhiều nguyên liệu và tốn sương máu công sức. Vả lại trong sản xuất, đại bộ phận thao tác từ trước đến nay đều làm theo lối thủ công nên năng suất chậm, giá thành sản phẩm cao, chưa đáp ứng kịp nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu.
Gần đây, một số cơ sở sản xuất đã chú ý áp dụng động cơ điện loại nhỏ vào kỹ thuật, như dùng máy đánh sơn, máy mài hàng tròn. Khoa sơn Trường Cao đẳng Mỹ thuật Công nghiệp cũng đã nghiên cứu cách thay thế cốt gỗ bằng cốt ép bột giấy, cốt giấy các-tông bồi.
Cái vấn đề đặt ra ở đây là tìm chất liệu thay thế gỗ để làm cốt mộc. Nếu ta sử dụng các chất liệu khác như các-tông bồi, giấy bồi, vải bồi, mùn cưa ép hay bột giấy ép, thì quy trình công nghệ trong sản xuất có thể cải tiến nhiều và đơn giản hóa được một số khâu kỹ thuật mà vẫn bảo đảm chất lượng sản phẩm. Việc đưa cơ giới vào giúp thay thế một số thao tác thủ công sẽ đóng góp rất lớn vào việc hạ giá thành, nâng cao hiệu suất, giúp ngành làm hàng mỹ nghệ sơn mài từng bước tiếp cận nền sản xuất công nghiệp. Làm được vậy mới bảo đảm chỉ tiêu: nhiều, nhanh, tốt, rẻ và đẹp, vừa phục vụ rộng rãi nhân dân, vừa đáp ứng tốt cho đơn hàng xuất khẩu.
