Người làm nghề chúng tôi đều biết, sơn tươi sau khi lấy từ rừng về thường được chứa ngay vào các sải lớn hoặc lường. Để vận chuyển đi xa hay xuất khẩu cho thuận tiện, người ta thường đóng sơn vào thùng gỗ ghép gắn nắp kín, hoặc dùng thùng chất dẻo. Sơn cứ để tĩnh vài ba tháng là tự khắc phân tách thành từng lớp loãng đặc có tỷ trọng khác nhau.
Cái hay của người thợ già là khi thấy nhựa sơn lắng đã đứng mặt rồi, tuyệt đối đừng có vội vàng quấy nhào cả sải lên. Làm vậy là hỏng hết việc. Lúc này, chúng tôi khéo léo hót, gạn riêng ra từng loại, chứa vào các sải khác nhau để tiện bề sử dụng. Nhờ thế, trong xưởng mới có riêng sải sơn mật dầu, sải sơn giọi nhất cho đến sơn giọi nhì.
Nói thì dễ nhưng khi bắt tay vào chọn sơn, thử sơn và điều chế để đánh ra sơn chín, người thợ phải có con mắt tinh tường. Phải biết nhận xét, phân biệt đâu là loại có màu hay bị tịt, thế nào là sơn già, sơn non, tốt xấu ra sao thì khi vào việc mới thực sự chủ động.
Đặc tính của sơn mật dầu và cách phân biệt sơn già, sơn non
Nổi lên trên cùng hết thảy vì nhẹ nhất chính là lớp sơn mật dầu. Nhìn cảm quan, lớp sơn này loãng, sắc màu nâu sẫm tựa như nước vối đặc. Anh chàng này có một cái tính rất ngặt là cực kỳ khó khô, thậm chí có khi không thể nào khô được. Dẫu biết phần sơn đó là tinh túy của sải nhựa, nhưng người thợ chẳng bao giờ đem dùng riêng rẽ một mình nó cả, chỉ giữ lại để điều chế pha vào các lớp sơn bên dưới mà thôi.
Dựa vào lớp này, người trong nghề chúng tôi đánh giá chất lượng: sải sơn nào chứa nhiều mật dầu thì gọi là sơn già, ngược lại nếu chứa ít mật dầu thì đích thị là sơn non.
Cách phân biệt sơn giọi nhất và sơn giọi nhì khi làm nghề
Nằm sát ngay dưới lớp mật dầu chính là lớp sơn giọi nhất. Ở lớp này, tỷ lệ dầu chứa trong sơn khá cao, đạt từ 70% đến 80% (70° – 80°). Khi lột nắp giấy đậy trên mặt một sải sơn giọi già, lấy chiếc que quấy đảo từ dưới lên, nếu thấy sơn ánh lên màu vàng hồng, tỏa mùi thơm đặc trưng không bị chua thì đó chính là loại sơn tốt thượng hạng.
Kế tiếp phía dưới là sơn giọi nhì, chất sơn lúc này đã đặc hơn đôi chút, đạt độ tầm 60% đến 65% (60° – 65°). Loại này cũng được thợ dùng để pha chế sơn chín (sơn thí). Tuy nhiên, nếu đem ngả sơn quang bằng giống giọi nhì này thì chất lượng có phần kém cạnh hơn: nước sơn nhanh bị bay, bạc màu và độ sâu màu không được đằm. Vì thế, anh em chúng tôi thường chỉ để dành loại giọi nhì này vào các công đoạn làm lót, làm hom hay bó cốt.
Ứng dụng của sơn thịt và lưu ý an toàn tránh bị lở sơn ăn mặt
Nằm sâu hơn nữa là sơn thịt, chất sơn đặc sánh hơn hẳn, giữ độ tầm 50% đến 55% (50° – 55°). Nhờ đặc tính nhanh khô, sơn thịt cực kỳ thích hợp cho công đoạn đánh vải và bồi giấy vào cốt. Có một mẹo nhỏ là nếu muốn bảo quản sải sơn thịt này được lâu ngày, người thợ nên phủ nhẹ một lớp mỏng sơn mật dầu lên trên mặt trước khi tiến hành dán nắp giấy lại.
Một điều xương máu mà tôi luôn phải nhắc nhở đám thợ trẻ: Khi mở nắp sải sơn, chú ý cái đầu đừng có nhìn gần tận mặt vào lòng sải. Hơi sơn tích tụ lâu ngày tỏa ra, nhất là gặp phải sải sơn già quá sẽ có những bong bóng nhỏ bay tỏa ra ngoài, dân làm nghề gọi là hiện tượng sơn nổi đom đóm. Những bong bóng hơi này mà bám vào da mặt thì chỉ có nước sưng húp, khiến ta bị lở sơn ăn mặt đau đớn vô cùng.
Bí quyết bảo quản sơn mài chuẩn mực trong nhà kho
Muốn giữ cho chất sơn luôn đạt chất lượng tốt nhất, nhà kho chứa sơn phải luôn đảm bảo khô ráo, thoáng khí và mát mẻ. Người thợ không bao giờ đặt trực tiếp các sải sơn sát xuống nền đất ẩm, mà luôn phải có ván gỗ lót cẩn thận ở phía dưới.
Phần nắp giấy đậy sải sơn lúc nào cũng phải dán áp sát vào bề mặt sơn. Tuyệt đối không được để hở nắp, oxy tràn vào sẽ làm sơn bị cháy khô, lãng phí của cải. Kinh nghiệm là nên có một cái vòng nẹp bằng tre, văng thật chặt ngay trên nắp giấy để giữ cho mép giấy luôn bám sát rạt vào thành sải, kín bưng từ đầu đến cuối.
