Hội Triều Khúc – Nét đẹp linh thiêng

 

Nói về nghề thủ công, làng này có trên dưới mười nghề khác nhau cùng nghề buôn bán nên dân sống tương đối phong lưu. Nhưng đáng nể nhất là nghề thêu, may tuyệt xảo những đồ thờ tự từ trướng, y môn cho đến tán tía, tán vàng… Thánh sư họ Vũ, ông tổ nghề thêu, sau khi cụ mất đã được nhân dân đúc tượng đồng và phối tự ngay tại đình làng. Cái hay là dẫu nằm sát kinh thành, chứng kiến bao biến động lịch sử, Triều Khúc vẫn giữ nguyên nếp sống đồng quê êm ả của làng quê Bắc Bộ ngày xưa với cây đa, bến nước, cánh đồng, mái đình, cảnh chùa, đất Bụt và những con đường làng lát gạch nghiêng nghiêng. Sống nề nếp đến độ, hương ước quy định mỗi đám cưới đều đặn đóng góp số gạch gốm để làng lát ngõ xóm, lệ làng xưa nay vẫn giữ bền phong tục ấy.

Thời gian, địa điểm và đối tượng suy tôn tại hội Triều Khúc

Cũng nhờ nếp làng bền vững như thế nên lễ hội Triều Khúc đến giờ vẫn giữ vẹn nguyên những nét riêng cổ xưa đáng quý. Hội diễn ra từ ngày 10 đến ngày 12 tháng giêng hằng năm, trong đó ngày mùng 10 tháng giêng là chính hội. Địa điểm tổ chức chính là tại đình Lớn của làng.

Làng có hai ngôi đình: đình Sắc là nơi giữ sắc phong của các triều đại, còn đình Lớn (Đại đình) là đình chính, nơi thờ vị thành hoàng của làng là anh hùng dân tộc thế kỷ thứ VIII: Bố Cái đại vương Phùng Hưng. Ngôi đình Lớn trải qua bao mưa nắng dãi dầu, cả những trận tàn phá của chiến tranh mà vẫn giữ nguyên được kiến trúc cổ kính. Các cụ già trong làng tự hào lắm, các cụ bảo nhờ thế mà linh khí, vượng khí của đất này vẫn tụ về đây.

Lịch trình tế lễ và nghi thức rước long bào uy nghiêm

Để chuẩn bị cho hội làng, từ mùng 8 sau lễ khai hạ, cụ từ và chủ đám đã tự tay xếp người lau chùi đồ thờ, quét dọn tươm tất trong ngoài cả hai ngôi đình. Đến mùng 9, cửa đình rộng mở, thắp hương làm lễ nhập tịnh. Mùng 10 là ngày chính hội, theo thần phả ghi lại thì đây chính là ngày tức vị (lên ngôi) của Phùng Hưng đại vương, cũng là ngày cụ khởi binh tấn công thành Tống Bình (Hà Nội ngày nay) lúc bấy giờ đang bị giặc chiếm đóng.

Trước khi vào lễ đại tế, làng tổ chức rước long bào và triều phục của hoàng đế Phùng Hưng từ đình Sắc về đình Lớn. Nghi tượng đám rước đầy đủ và uy nghiêm lắm, đặc biệt nhất là hai hàng quân rước đi nghiêng, mặt đối mặt với nhau. Khi đám rước về đến đình Lớn, cuộc tế lễ chính thức bắt đầu, gọi là lễ Khoảng cung.

Cái khéo của dân làm nghề thêu dệt thể hiện rõ mồn một ở đây. Lễ phục của toàn bộ các vai từ vị chủ tế đến chân cờ đều được trang trí đẹp đẽ, đầy đủ, đồng bộ từ hia mão, dây lưng cho đến áo quần. Dưới ánh nến ban đêm hay nắng xuân ban ngày, những đồ thờ bằng gỗ sơn son thếp vàng phối cùng tàn, lọng, cờ quạt đủ màu sắc, đường nét làm tôn nhau lên, rực rỡ như một cung đình nhỏ buổi thịnh thời. Tất cả hòa lẫn trong khói hương trầm nghi ngút cùng âm thanh chiêng trống, tạo nên khung cảnh huyền ảo vô cùng.

Điệu múa con gái đánh bồng và các trò diễn dân dã độc đáo

Cái nét độc đáo của hội Triều Khúc là trong lúc tế lễ ở nội đình, ngoài phương đình (nhà vuông ở sân) lại rộn ràng điệu múa “con gái đánh bồng” cùng tiếng trống kèn nhộn nhịp. Hai cô gái xúng xính trong bộ áo nhiều màu mớ ba mớ bảy, má phấn môi son, răng đen hạt huyền, mắt lá răm, khăn mỏ quạ vừa nhún nhảy vừa vỗ chiếc trống bồng đeo trước bụng một cách nhí nhảnh. Ấy vậy mà khách phương xa đến xem không thể ngờ rằng đó lại là hai chàng trai đóng giả gái!

Cái trò diễn dân dã này không hề làm giảm đi sự trang nghiêm của cuộc tế trong đình, ngược lại, nó mang đến cảm giác vị thần linh như gần gũi với dân hơn, được tôn vinh từ cả phía thiêng liêng lẫn trần thế. Sau phần lễ, làng còn tổ chức múa hát lân, đốt pháo thi, hát chèo. Sới vật Triều Khúc lúc nào cũng đông nghẹt, thu hút các đô vật từ các vùng như Bắc Ninh, Gia Lâm, Mai Động về dự đấu.

Ngoài múa lân, đội múa rồng của làng Triều Khúc cũng nổi tiếng khắp vùng. Rồng lượn, rồng chầu, rồng vờn cầu đỏ (tượng trưng cho mặt trời) và đẹp mắt nhất là đoạn rồng dựng. Người già trong làng bảo điệu rồng này có từ thời Bố Cái đại vương. Do múa khéo, múa đẹp nên đội rồng Triều Khúc thường xuyên được mời về múa ở hội Đống Đa hằng năm.

Nghi thức chạy cờ rã đám và bữa tiệc hưởng lộc thánh

Đến ngày 12 tháng giêng là hết hội, làng làm lễ tế rã đám và kết thúc bằng trò múa cờ (hay còn gọi là chạy cờ). Điệu múa này phản ánh lại tích xưa Phùng Hưng kén chọn người tài để bổ sung quân ngũ trước lúc lên đường quyết chiến với quân xâm lược. Theo truyền thuyết truyền lại, mảnh đất này cũng từng được Phùng Hưng chọn làm nơi đặt đại bản doanh.

Khi điệu múa cờ vừa dứt, tiếng tù và, thanh la cùng tiếng trống mõ bỗng loạt nổi lên inh ỏi với khí thế chiến đấu ngút trời. Cờ đại phấp phới bay giữa sân đình. Một đoàn con trai trong quân phục cổ, tay cầm đầy đủ vũ khí từ xà mâu, chấp kích, chùy, giáo mác, mã tấu cho đến kiếm… xếp hàng một chạy quanh sân đình rồi chia thành hai hàng dọc hướng về hương án lễ thần.

Theo hiệu lệnh trống chiêng, họ rầm rập chạy ra khỏi tam quan đình, chia làm hai mũi quân đi về hai ngả trái, phải của đình và chạy theo đường bờ ruộng (khu ruộng hình vuông trước đình). Họ dừng lại làm những động tác tượng trưng như đang diễn lại trận đánh năm xưa, rồi theo hiệu trống chạy về đình theo đường vòng khép kín dài hơn một ki-lô-mét. Trong lúc đó, trống ngũ liên liên tục thúc dồn dập, tiếng tù và vang lên từng hồi cổ vũ. Dân làng cùng người tứ xứ đứng xem chật cả cổng đình và các ngả đường, tiếng reo hò tán thưởng vang lên không ngớt.

Sau khi các chiến binh xếp lại hai hàng dọc trước hương án làm lễ thánh, đội quân và đội rồng vờn quanh chào, mọi người sẽ vào ngồi chật kín 3 gian đình lớn để hưởng lộc thánh. Dân làng cùng nhau chia vui chén rượu, miếng trầu và những mâm cỗ bàn đã chuẩn bị sẵn. Hội Triều Khúc khép lại trong niềm vui tươi, ai nấy đều hy vọng nhờ lộc thánh ban cho mà năm mới mùa màng bội thu, nghề nghiệp thịnh vượng phát đạt, ai ai cũng khỏe mạnh hơn năm trước.