| Đối tượng suy tôn: | Thần Tản Viên (Sơn Tinh). |
| Địa điểm: | Tổ chức ở nhiều nơi trong tỉnh Hà Tây (cũ), nay thuộc Hà Nội. |
| Thời gian: | Tập trung vào thượng tuần tháng giêng. |
| Đặc điểm: | Một trong “Tứ bất tử” với nhiều kỳ công vĩ tích trong sự nghiệp cứu dân, giúp nước. |
Người làm nghề chúng tôi quanh năm bầu bạn với chiếc đục, nhát búa, nhưng cứ hễ ra giêng, độ mùng 3 đến rằm tháng giêng là lòng dạ lại hướng về vùng đất cổ Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội. Đất ấy là nơi nếp nhà, bờ cõi gắn liền với bóng dáng của Đức Thánh Tản. Hằng năm, nhân dân nhiều nơi nô nức mở hội tưởng niệm Sơn Tinh – vị thần núi Tản Viên, người anh hùng văn hóa tiêu biểu cho sức sống dồi dào của cha ông ta từ thời dựng nước, cái gốc rễ làm nền tảng cho văn hóa, văn minh Đại Việt sau này.
Ngày xưa, Ngài được tôn làm Thượng đẳng tối linh thần và Đệ nhất phúc thần. Đọc trong sách cổ như Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái, Thánh Tông di thảo, Truyền kỳ mạn lục hay Đại Việt sử ký toàn thư… đâu đâu cũng chép về những kỳ công vĩ tích cứu dân, giúp nước của Ngài. Còn truyện dân gian thì nhiều vô kể, dày đặc nhất là ở nửa phía tây đồng bằng Bắc Bộ từ Vĩnh Phúc, Ninh Bình cho đến vùng Hà Tây cũ. Sức thần của Ngài lớn lắm, từ đánh giặc ngoại xâm, chữa bệnh cứu người đến dạy dân cách làm ăn. Nhưng ghi dấu sâu đậm nhất trong lòng dân vẫn là sự nghiệp chống lũ lụt, bảo vệ ruộng đồng, xóm làng. Nhiều quả núi, khúc sông, cái gò, cái đầm ở xứ này đều ghi dấu vết lao động của Ngài. Từ việc làm ruộng, dệt lụa đến săn thú, đào giếng, làm nhà đều nhờ ơn dạy bảo của Ngài, chả thế mà riêng đất Hà Tây cũ đã có trên dưới 150 đền miếu thờ thần Tản Viên.
Tục truyền rằng vào đời vua Hùng thứ 18, tại động Lăng Xương bên bờ sông Đà, có hai vợ chồng già sinh được mụn con đặt tên là Tuấn. Lên 6 tuổi bố mất, Tuấn phải cùng mẹ vào rừng chặt củi, đốt than kiếm sống. Một hôm, Nguyễn Tuấn được Thái Bạch Kim Tinh trao cho cây gậy thần có hai đầu sinh – tử và khuyên dùng để cứu khổ phò nguy. Từ khi có gậy, Ngài đi khắp nơi chữa bệnh cứu người, được dân chúng kính phục gọi là Tản Viên Sơn Thánh. Ngài đứng đầu trong Bách thần và là một trong bốn vị thần bất tử của đất Việt, bên cạnh Phù Đổng Thiên Vương, Chử Đồng Tử và Bà Chúa Liễu Hạnh.
Người trong nghề kính ngưỡng đức độ của Ngài thường tìm về 4 lễ hội tiêu biểu dưới đây để thấy trọn tấm lòng của người dân xứ Đoài:
1. Hội Rô (xã Liệp Tuyết, huyện Quốc Oai) – Khúc ca mừng dân no ấm
Hội Rô gắn liền với chuyện xưa khi Đức Thánh Tản dạo chơi qua vùng sông Tích, thấy đất đai màu mỡ mà dân vẫn nghèo đói do chưa thạo canh tác. Ông bèn mời già làng và dân chúng đến, tận tay dạy cách chọn giống, gieo cấy theo đúng thời vụ rồi hẹn mùa lúa chín sẽ về ăn cơm mới. Năm ấy làng được mùa lớn, thóc đầy bồ. Nhưng phải đến 36 năm sau, ông mới đột ngột quay lại. Dân làng hò reo vui đón, ông cùng nhảy múa hát ca với nam nữ trên gò cao. Nơi ấy nay là đền Khánh Xuân, cứ đúng 36 năm mới mở hội lớn một lần.
Lịch trình hội Rô diễn ra từ ngày mùng 9 đến 15 tháng giêng, chính hội là mùng 10. Chiều mùng 9, cả xã tổ chức rước kiệu từ đình làng ra đền Khánh Xuân. Sáng mùng 10, sân đền rực rỡ cờ quạt, tàn lọng, chiếu hoa trải tận cửa. Sau lễ tế là điệu hát Rô thờ thần độc đáo – những câu hát chúc, hái hoa ca ngợi công đức Thánh Tản và kể chuyện trồng lúa, chăn tằm mộc mạc. Hội còn có trò đánh đu, đấu vật, cờ người, chọi gà… Đến mùng 10 tháng 6 cùng năm, dân làng tổ chức “Hát lại” đơn giản để tạ lễ, rồi lặng lẽ đợi thêm 36 năm sau hội mới trở lại.
2. Hội đền Và (thị xã Sơn Tây) – Nghi thức đánh cá thờ độc đáo
Đền Và thuộc làng Và, xã Trung Hưng, ngoại ô thị xã Sơn Tây, vốn là Đông cung trong bốn cung lớn thờ thần Tản Viên. Cứ ba năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, dân làng lại mở hội vào ngày rằm tháng giêng.
Sáng sớm ngày 15, các bô lão làm lễ cáo thần tại đình, rồi rước bài vị Thánh Tản qua sông Hồng tới đình Dội (xã Vĩnh Ninh, huyện Tam Đảo, Vĩnh Phúc) làm lễ “Tế đền ơn”. Khi quay về, người ta lấy nước giữa dòng sông Hồng về làm lễ “Tam ngai”, nhắc nhớ điển tích xưa Sơn Tinh chiến thắng trở về đã dừng ngựa tắm rửa sạch bụi cát bên dòng sông Hồng trước khi về núi.
Cái hay nhất là sau giờ Ngọ ngày rằm, dân làng Và và các vùng phụ cận mang nơm, rập, lưới ra khúc sông Tích từ Cầu Vang đến cầu Ái Mỗ dự thi đánh bắt cá. Tiếng pháo lệnh vừa dứt, các trai tráng nhảy ùm xuống nước trong tiếng trống ngũ liên dồn dập và tiếng reo hò của người xem trên bờ. Cuộc thi kéo dài khoảng hai tiếng đồng hồ thì có pháo báo ngừng. Làng sẽ chọn ra đúng 99 con cá chép to nhất, chặt lấy đuôi làm lễ dâng thờ, phần mình trả lại cho chủ. Số cá còn lại đem chia về các giáp để mọi người cùng hưởng lộc. Tục này diễn lại tích xưa Đức Thánh dạy dân nghề kéo vó và ăn gỏi cá khi đi ngang qua vùng sông Tích.
3. Hội đền Măng Sơn (xã Sơn Đông, thị xã Sơn Tây) – Tục bẫy lưới và săn thú rừng
Hội đền Măng Sơn mở từ mùng 6 đến 12 tháng giêng, là hội hàng tổng chung của 5 xã: Sơn Đông, Sơn Trung, Tường Phiên, Trạch Lôi và Thuận Mỹ. Dân gian xứ này có câu ca mộc mạc: “Dù ăn cơm độn sắn, khoai / Cũng không bỏ hội xứ Đoài, Sơn Trung”.
Sáng mùng 6, tráng đinh mang lễ vật tới đền Sơn Trung. Từ đây, 3 chiếc kiệu bài vị của Đức Thánh Tản và hai người em là Cao Sơn, Quý Minh được 8 người khiêng mỗi kiệu rước lên đền Măng Sơn. Đi theo kiệu có tàn lọng, cờ và hai người cầm quạt theo hầu. Lễ vật dâng cúng của miệt rừng trung du nhất thiết phải có mít xanh, dứa non, bưởi, chuối xanh và cam quýt. Mâm cúng mặn xưa là thịt rừng tươi hoặc khô, nay khan hiếm thì thay bằng ba miếng thịt lợn nhà. Nghi thức này tái hiện điền tích Đức Thánh Tản dạy dân cách dùng lưới, bẫy bẩy thú rừng, rồi cùng đốt lửa nướng thịt, uống rượu ca hát suốt đêm đông năm ấy.
4. Hội làng Khê Thượng (huyện Ba Vì) – Bơi thuyền rước quân và tục “Chém may”
Từng trải qua nhiều trận chiến chống Thủy Tinh, Sơn Tinh luôn nhắc nhở dân luyện võ nghệ và thạo nghề sông nước. Các làng ven sông Đà phía bắc núi Ba Vì, tiêu biểu là làng Khê Thượng, vẫn giữ tục bơi thuyền rước quân và hội “Chém may” đầu xuân.
Đêm 30 tháng chạp, trai làng đưa ba chiếc thuyền ra bến đò Bợ trên sông Đà để diễn lại cuộc rước Đức Thánh Tản qua sông về ăn Tết với bố vợ tại đền Hùng. Vì quân đông nên lệ phải chở qua sông ba lượt. Quân đi đêm 30 tháng chạp và về đêm mùng 2 Tết, nên chiều mùng 2, làng lại tổ chức rước kiệu đón quân về. Từ mùng 3, sân đình rộn ràng các cuộc “đấu vật thờ” của các đô vật trong vùng.
Đến ngày mùng 7 là chính hội với tục “Chém may”. Những trai làng khỏe mạnh đội khăn đỏ, đóng khố đỏ, tay trái cầm thuyền giấy đỏ tượng trưng cho thủy quân, tay phải cầm thanh đao dài sáng loáng. Trống hiệu vang lên, khói pháo mịt mù, các tráng đinh lễ Thánh xong liền vung đao chém đổ hàng cây chuối trồng sẵn bên sân đình. Nói thì dễ nhưng khi đặt nhát đao đầu tiên, ai cũng mong chém một nhát là thân chuối đứt làm đôi, đổ gục. Năm nào chém thuận lợi, người ta tin năm đó thông dòng bén giọt, làng xóm được mùa và gặp nhiều may mắn. Tục lệ thượng võ này giúp khơi dậy tinh thần rèn luyện sức khỏe cho trai tráng trong làng.
Hội Tản Viên Sơn Thần cùng những nghi thức cổ truyền không chỉ là di sản văn hóa đặc sắc của xứ Đoài mà còn là bài học về lòng biết ơn, tinh thần thượng võ được cha ông gìn giữ vẹn nguyên qua bao thế hệ.
